İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı’nda Yapılan Yüksek Lisans Tezlerinin Bir Değerlendirmesi

İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı’nda Yapılan Yüksek Lisans Tezlerinin Bir Değerlendirmesi

Cilt/Sayı

2018 29. cilt – 2. sayı – Farklı İslam Yorumları Olarak Mezhepler

Yazar

Ali AVCUa

aİslam Mezhepleri Tarihi AD, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Sivas

Öz

Ülkemizde 2017 yılı itibariyle İslam Mezhepleri Tarihi alanında yaklaşık 350 yüksek lisans tezi tamamlanmıştır. Çalışmamızda alanda yapılmış olan bu tezlerin hangi dönem ve mezheplerde yoğunlaştığı, eksik bırakılan konu başlıklarının neler olduğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırmamızda özellikle mezhepler tarihinin klasik kaynakları, İmamiye ve Alevilik-Bektaşîlik konularında sayısal bir yoğunlaşmanın olduğu tespit edilmiştir. Ancak çağdaş İslam akımları ve Türkiye’deki dini-mezhebî yapılarla ilgili yeterli bilgi düzeyine ulaşılmadığı görülmüştür. Yine mezheplerin teşekkül süreçlerine yoğunlaşıldığı ancak sonraki değişim süreçleri ve güncel durumlarıyla ilgili yeterli çalışma yapılmadığı ortaya konulmuştur. Çok çalışılan akımlarda bile bu durum geçerliliğini korumaktadır. Genel başlıklı bir tez alındığında genellikle mezhep, zaman ve mekân sınırlandırması yapılmadığı ve konunun yüzeysel bir şekilde ele alındığı görülmüştür. Bu nedenle her hangi bir sınırlandırma yapılmaksızın alınan tezlerde içeriğin belli bir zaman dilimi ve mezhebi içerecek şekilde belirlenmesinde yarar vardır. Mukayeseli tezlerde de benzer bir sorun zaman zaman ortaya çıkabilmektedir. Güncel konu tercih edilen çalışmalarda daha ziyade şahıs üzerinde yoğunlaşıldığı, saha araştırmalarının sınırlı düzeyde kaldığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

İslam; mezhep; grup; cemaat; tarih

Abstract

As of 2017, approximately 350 MA degree dissertations have been completed in the field of history of Islamic sects in Turkey. In our work we have tried to determine in which periods and sects are concentrated and what are the missing topics of these theses which were made in the field. In our research, it was determined that there is a numerical concentration especially in the classical sources of the history of sects, Imamism and Alevism-Bektashism. However, it seems that the level of knowledge has not reached sufficient level about contemporary Islamic movements and religious-sectarian structures in Turkey. Again, it has been revealed that are concentrated to the formation periods of the sects, but there is not enough work on the subsequent change periods and current situations. Even in highly studied sects, this situation remains valid. When a thesis with a general title is received, it is generally seen that there is no sect, time and space restriction and that the subject is treated in a superficial way. For this reason, in the theses taken without any restrictions, it is useful that the content is determined to include a certain time frame and sect. A similar problem can arise from time to time in comparative theses. In the thesis choosing current topics is generally focused on the individuals and the field researches have been seen to be limited.

Keywords

Islam; sect; group; congregation; history


Günümüzde İlahiyat Fakültelerinin üç temel bölümünden birisi olan Temel İslam Bilimleri’nin Anabilim Dallarından birisi de İslam Mezhepleri Tarihi’dir. 2002 yılından önce kurulmuş olan yirmi üç İlahiyat Fakültesi’nde müstakil bir Anabilim Dalı olan  İslam  Mezhepleri Tarihi, belirtilen tarihten sonra kurulan İlahiyat ve İslamî İlimler Fakültelerinde ise genellikle Kelam ve Mezhepler Tarihi Anabilim Dalı şeklinde Kelam Anabilim Dalı’yla birleştirilmiş ve İslam Mezhepleri Tarihi bu Anabilim Dalı’nın alt Bilim Dalı haline getirilmiştir.[1] Ancak bu yeni fakültelerde Kelam ve Mezhepler Tarihi alanında yapılan yüksek lisans çalışmalarında tamamlanan tezin Kelam mı yoksa İslam Mezhepleri Tarihi alanında mı olduğu belirtilmekte, bu da herhangi bir karışıklığa mahal verilmesinin önüne geçmektedir.

Araştırmamız İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı’nda tamamlanmış olan yüksek lisans tezlerinin bir değerlendirmesini yapmayı hedeflemektedir. Çalışmamızda veri olarak İSAM tez kataloğunu esas aldık. Bu katalogda yer alan ve 2017’nin ilk aylarına kadar tamamlanmış olan tezlere yer verdik. 2017’nin sonraki aylarında tamamlanmış ve henüz İSAM kataloğuna girmemiş olan tezleri araştırma konumuzun dışında bıraktık. Katalogda tespit ettiğimiz bazı eksiklik ve hataları da düzeltmeye çalıştık. Her ne kadar İSAM tez kataloğu bazı eksiklikler barındırsa da mevcut verinin Türkiye’de İslam Mezhepleri Tarihi Anabilim Dalı’nın bilimsel olarak yüksek lisans düzeyinde kat ettiği aşamaları, eksiklerini ve hataları görmemiz açısından yeterli olacağını düşünmekteyiz.

Çalışmamız yapılan tezlerden seçilen bir örneklem üzerinden belli sonuçlar elde etmek gibi bir yöntem yerine, tespit ettiğimiz tezlerin tamamı üzerinden alanın bir resmini çekmeyi hedeflemektedir. Dolayısıyla betimleyici/tasviri yöntemi esas alarak alanda ne kadar tez yapıldığı, hangi mezheplerde ve alanlarda ne kadar çalışma tamamlandığı, çalışma alanı olarak eksik, doyuma ulaşmış ve tekrara düşülmüş konuların neler olduğu gibi hususlar aydınlatılmaya çalışılacaktır. Herhangi bir örneklem grubu seçilmediği için yapılan tezlerin kalitesi, bilimsel yetkinliği, alana katkısı, metodolojik olarak yeterliliği gibi hususlara yer verilmeyecektir. Dolayısıyla çalışmamızın amacı, bundan sonraki süreçte alanda uzmanlaşacak olan araştırmacıların çalışma alanlarını, bu alanlardaki doyuma ulaşmış ve eksiklik bulunan konuları görmelerini sağlayarak tez konusu ve çalışma alanı belirleme noktasında bir yol haritası sunmaktır. Çalışma konumuz yüksek lisans tezleriyle sınırlı olduğu için ilgili konularda yapılan doktora, doçentlik ve benzeri çalışmalarla alan dışında tamamlanmış olan tezlere işaret edilmemiştir. Dolayısıyla ulaştığımız sonuçların İslam Mezhepleri Tarihi alanında yapılmış olan yüksek lisans tezlerinin verileriyle sınırlı olduğunu ifade etmeliyiz.

Kuşkusuz bilimsel bir araştırmanın en önemli hususiyetlerinden birisi konuları başarılı bir şekilde tasnif edebilmektir. Çalışmamızda yüksek lisans tezlerini konularına göre tasnif etmekte büyük bir zorluk yaşadığımızı itiraf etmeliyiz. Zira bazı tezler birden fazla alanı ilgilendiren başlık ya da içeriğe sahip olabilmektedir. Bu güçlüğü aşabilmek için bazı tezleri birden fazla başlıkta değerlendirmek durumunda kaldık.

    1. TEZLERİN GENEL BİR TASNİFİ

İSAM verilerine göre ülkemizde İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı’nda tamamlanmış yüksek lisans tez sayısı 337’dir.[2] Bunlara listede eksik olanları da dâhil ettiğimizde alanda 350’nin üzerinde tez yapıldığı anlaşılmaktadır. Bu tezlerin çoğunluğu alanın önde gelen hocaları tarafından yaptırılmış olmakla birlikte özellikle bazı kelam akademisyenlerinin de İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı’ndaki kimi tezlere danışmanlık yaptığı anlaşılmaktadır.[3] Yapılan tezlerin önemli bir kısmı Ankara, İstanbul, İzmir, Konya ve Kayseri gibi büyük şehirlerde ve buralardaki köklü üniversitelerde yoğunlaşmıştır. Alan hocalarının yaptırdığı tezlere baktığımızda Ethem Ruhi Fığlalı, Mustafa Öz, Ahmet Turan, Avni İlhan, Hasan Onat, Sönmez Kutlu, Mehmet Ali Büyükkara, Metin Bozkuş, Saffet Sarıkaya, Mehmet Zeki İşcan, Mazlum Uyar, Sayın Dalkıran ve Halil İbrahim Bulut gibi kıdemli hocaların tez danışmanlıklarının ciddi bir yekûn tuttuğu görülmektedir. Diğer yandan özellikle Kelam olmak üzere farklı bilim dallarına ait hocalar tarafından İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı’nda yaptırılan tezlerin de küçümsenemeyecek bir orana sahip olduğunu ifade etmekte fayda vardır.

Yapılan tezlerin çalışma alanlarına baktığımızda klasik konulara ağırlık verildiği, çağdaş akım ya da şahıslara ise nispeten daha az yer verildiği gözlenmektedir.[4] Yine konu merkezli çalışmalar şahıs merkezli tezler ve eser incelemelerine oranla ciddi bir ağırlığa sahiptir.[5] Alan araştırması türünde yapılan çalışmaların da oldukça yetersiz kaldığı gözlenmektedir.[6]

Mezhep, cemaat, tarikat gibi dinî gruplar la alakalı çalışmalara baktığımızda özellikle İmamiye ve Alevilik-Bektaşîlik konularında bir yoğunlaşma olduğuna şahit olmaktayız. İmamiye hakkında otuz iki tez yapılmıştır. Bu sayıya Şia başlığı altında yapılan on bir tezi de dâhil ettiğimizde toplam sayı kırk üç olmaktadır. Zira Şia başlığı altında yapılan tezlerin hemen tamamı İmamiye’yi merkeze almakta ya da Şia kavramıyla İmamiye’yi kastetmektedir. Alevîlik-Bektaşîlik konusunda yapılan tez sayısı ise elli dörttür. İki alanda tamamlanan tez sayısı doksan yedi etmektedir ki alanda yapılan toplam tezlerin yaklaşık % 30’una karşılık gelmektedir. Dikkat çeken bir diğer çalışma alanı ise mezheplerin tasnif sistemiyle alakalı eser ve şahıs merkezli çalışmalardır. Toplam kırk iki çalışmada yazar, eser ya da mezhep merkezli olarak tasnif sorunu ve mezhep anlayışı ele alınmıştır. Yedi çalışmada ise tahkik ve tercüme yapılmıştır.

Şahıs merkezli çalışmaların bir kısmı, mezhepler tarihi açısından dikkate değer bulunan klasik dönem âlimlerinin mezhep anlayışlarına yer verirken, diğer bazıları ise mezheplerin ortaya çıkmasında önemli olan dört halife ve Emevîler dönemlerindeki belli simaları ele almıştır. Mezheplerin arka planı ve doğuş sebepleri hakkında üç çalışma yapılırken, hadis-mezhep ilişkisi konusunda üç tez tamamlanmıştır.

Yapılan yüksek lisans tezlerine baktığımızda dönemsel çalışmaların da dikkat çektiğini görmekteyiz. On çalışma dört halife, üç çalışma Emeviler, iki çalışma Abbasîler, birer çalışma da Selçuklu ve Osmanlı dönemlerini ele almıştır. Yirmi iki tezde mezhepler tarihinin temel kavramları çalışma konusu yapılırken, on altı tezde konular mukayeseli olarak ele alınmıştır.

On çalışmanın tez başlığında Ehl-i Sünnet ya da Sünnî kavramlarına yer verilirken Ehl-i Sünnet’in kollarıyla alakalı çalışma sayısı yirmi beştir. Bunların dokuz tanesi Hanefîlik-Maturidîlik, on tanesi Eş‘arîlik, beşi Hanbelîlik, biri de Haşeviye hakkındadır. Vahhabîlik-Selefîlik alanında ise on üç tez yapılmıştır. Yedi çalışma Alevîlik dışı tasavvufi çevrelerle alakalı konuları incelemiştir.

Erken dönemde ortaya çıkan İslam Mezhepleri içerisinde Haricîlik ve Mutezile ile alakalı çalışmalarda bir yoğunluk gözlenmektedir. Haricîlikle alakalı on yedi, Mutezile ile ilgili on altı çalışma yapılmıştır. Mürcie hakkında ise dört çalışma vardır.

Araştırmacılar Şii gruplara da ilgi duymuş, Zeydiye ile ilgili altı, Gulat-ı Şia ile alakalı on iki, İsmailiye konusunda üç, Dürzîlik hakkında bir, Nusayrîlikle alakalı dört tez tamamlanmıştır. Yezidîlik hakkında tamamlanmış üç tez vardır. Bahailik çalışan beş, Kadiyanîlik çalışan iki araştırmacı vardır.

Mezhepler tarihinin çalışma alanlarından birisi de Türkiye’de ve Türkiye dışında son dönemde ortaya çıkmış Çağdaş İslam Akımları, önemli düşünür ve aydınlardır. Araştırmacıların bu alanlara ilgisinin yüksek lisans düzeyinde yetersiz olduğu gözlenmektedir. Alevîlik-Bektaşîlik dışında Türkiye’deki çağdaş akım, kişi ya da kurumsal yapılar üzerine yapılmış tez sayısı yirmi dokuz, Türkiye dışındaki çağdaş akım, şahıs ya da kurumsal yapılar hakkında bitirilmiş tez sayısı ise on beştir.

    2. TEZLERİN KONULARINA GÖRE TASNİFİ

2.1. TEMEL ŞAHIS VE ESERLERİ TASNİF, YÖNTEM VE MEZHEPLER TARİHİNE KATKISI AÇISINDAN
ELE ALAN ÇALIŞMALAR

Mezhepler tarihinin temel şahıs ve eserlerini tasnif sistemi, yöntem ve mezhep anlayışları açısından ele alan çalışmalar özellikle 2003 yılından sonra artmıştır. Bu alanda 1994 yılında bir,[7] 95’te bir,[8] 96’da üç,[9] 98’de bir,[10] 2000’de bir,[11] 2001’de bir[12] çalışma yapılmıştır. 2003 ve sonrasında ise otuz beş çalışma tamamlanmıştır.

Osmanlı öncesi dönemle alakalı temel eserlerin hemen hepsinin yüksek lisans düzeyinde çalışıldığını ve bu konunun nicelik olarak belli bir doygunluğa ulaştığını görmekteyiz. Ancak özellikle Osmanlı dönemi makâlât geleneğiyle Şiî, Mutezilî, Haricî ve benzeri Ehl-i Sünnet dışı makâlât gelenekleri konusunda çalışılabilecek bazı boşluklar olduğu görülmektedir.

Bu çalışma alanında bazı şahıs ya da eserlerin en az iki çalışmaya konu edinilmiş olması dikkat çekmektedir. Bu çalışmalardan bazıları eserin ya da şahsın farklı bir yönüne işaret ederek özgün kalmayı başarmışken, diğer bazılarında ise benzer çalışmadan haberdar olmamak ya da aynı dönemde benzer konuyu çalışmaktan kaynaklanan tekrar sorunu ortaya çıkmıştır.[13]

Temel eserlerin tasnif sistemi ve önemli şahısların mezhep anlayışlarıyla ilgili karşılaştırmalı çalışmalara da yer verilmiştir. Bir çalışmada Bağdadî, Şehristanî ve İbn Hazm’ın tasnif yöntemleri karşılaştırılırken[14], diğer bir tezde Bağdadî ve Nevbahtî’nin itikadî fırkaları tasnifi ele alınmıştır.[15] Bir başka çalışmada ise İzmirli İsmail Hakkı, Abdulaziz Çaviş ve Milaslı İsmail Hakkı’nın eserleri karşılaştırılmıştır.[16]

Mezheplerin tasnif sorunu belli bir mezhebi gelenek ve kavram üzerinden de incelenebilmiştir. Bir çalışmada ilk dönem makâlât türü Sünnî eserlerden hareketle Şiî fırkaların tasnif sorunu ele alınırken[17], diğer bir çalışmada tasnif sorunu Bâtınîlik kavramı üzerinden incelenmiştir.[18] Meseleyi mezhebi kavramlar üzerinden ele alacak benzer çalışmalar alana katkı sağlayacaktır.

Toplam yedi çalışmada klasik mezhepler tarihi alanıyla alakalı görülen temel yazma eserlerin tahkik, tahlil, tercüme ve Latinizasyonu konu edinilmiştir.[19] Kuşkusuz bu rakam yetersizdir ve bu alanda ciddi bir mesafe alınması gerektiği ortadadır. Ancak bu tür konular tercih edilirken tahkik ve tercüme çalışmasının tek başına bilimsel bir faaliyet olmadığına dikkat edilmesi gerekmektedir. Bu tür çalışmalarda tahkik edilen eserin yazarı hakkında bilgi vermek, dönemin genel özelliklerini, yazarın etkilendiği bilimsel çevreleri ve kendisinden sonrakiler üzerindeki tesirlerini tespit etmek önem arz etmektedir. Yine eserin mezhepler tarihi açısından ne gibi bir öneminin olduğu ve yazım gelenekleri içerisinde nereye oturduğu gibi hususlara işaret eden bir değerlendirme yapılması da çalışmanın bilimsel bir zemine oturması ve alana katkı sağlanması neticesini doğuracaktır.

Bu çalışmaların dışında ilk ihtilafların ve mezheplerin ortaya çıkmasında öne çıkan belli şahıslar da tez konusu yapılmıştır. Bir çalışma Hz. Aişe,[20] iki çalışma Hz. Ali,[21] bir çalışma Hz. Hasan,[22] bir çalışma Hasan Basri,[23] iki çalışma Ömer b. Abdülaziz,[24] bir çalışma Cafer es-Sâdık,[25] bir çalışma İmam Buharî,[26] bir çalışma Ahmet Yesevî[27] ve bir çalışma da Fuzulî[28] hakkında derinleşerek ilgili kişilerin mezhep algımız üzerindeki rollerini açığa çıkarmaya çalışmıştır.

2.2. MEZHEBÎ HADİSLERLE ALAKALI ÇALIŞMALAR

Her ne kadar Hz. Peygamber döneminde kurumsallaşmış bir mezhep yoksa da sonraki süreçte toplanarak yazıya geçirilen hadis kaynaklarında bazı mezhep isimlerine yer verilmiştir. Mezhepler tarihi alanını doğrudan ilgilendiren bu hadislere alan araştırmacılarının ilgisiz kalması beklenemezdi. Toplam üç çalışmada mezhepler tarihi alanıyla hadis münasebetleri ele alınmıştır. Bir çalışmada Kütüb-ü Tis‘a’daki hadislere göre Haricîlik ele alınırken,[29] bir diğerinde Sahih-i Buharî mezhepler tarihi açısından değerlendirilmiş,[30] üçüncü çalışmada ise mezhepler tarihçilerinin mezhebi hadislere nasıl yaklaştıkları konu edinilmiştir.[31] Başta 73 fırka hadisi olmak üzere mezhebi hadislerin mezhep algımız üzerindeki belirleyici etkisini düşünürsek bu konu alanında yapılmış olan 3 çalışmanın yetersiz kaldığını ve yeni çalışmalara ihtiyaç olduğunu söyleyebiliriz. Konuyu teorik çerçeveden çıkararak pratikteki yansımalarını görmek için mezhep anlayışımızın şekillenmesinde mezhebi hadislerin yerini ortaya koyacak bazı alan araştırmaları çalışma konusu olarak düşünülebilir.

2.3. MEZHEPLERİN ARKA PLANIYLA ALAKALI ÇALIŞMALAR

Özellikle Yörükan’la birlikte ülkemizdeki mezhepler tarihi araştırmalarında sosyal pozitivist yaklaşımın etkisi hissedilmiş, bunun bir sonucu olarak mezheplerin ortaya çıkış sebepleri, sosyokültürel, siyasi ve ekonomik olayların mezheplerin ortaya çıkışındaki etkileri üzerinde ciddi şekilde kafa yorulmaya başlanmıştır. İlk mezhepler tarihçileri bu konuya özellikle makale düzeyinde bir hayli mesai harcadığı için olsa gerek, mezheplerin arka planıyla alakalı yüksek lisans düzeyindeki çalışma sayısı sınırlı düzeyde kalmıştır. İki çalışmada doğrudan, bir çalışmada dolaylı bir şekilde mezheplerin arka planı ele alınmıştır. Akoğlu, mezheplerin doğuşunda cahiliye dönemi Arap kültürünün etkisini ele alırken;[32] Hançer, ekonomik hadiselerin ve mevalinin mezheplerin teşekkülündeki etkisini incelemiştir.[33] Acımamatov ise Türklerin İslamlaşmasında mezheplerin rolünü konu edinmiştir.[34]

2.4. DÖNEMSEL ÇALIŞMALAR

Ülkemiz bilim çevrelerinde genel olarak tarih anlayışının sorunlu olduğunu, ideolojik, süreç takibinden yoksun, insicamsız ve kopuk bir tarih algımızın olduğunu söyleyebiliriz. Mezhepler tarihi alanı da bir yönüyle tarih olduğu için yapılan çalışmalarda sebep sonuç ilişkisine dayalı, insicamlı ve süreç takibine dayanan çalışmalar yapmak hedeflenmektedir. Bu doğrultuda 1400 yıllık İslam tarihinin mezhepler tarihi serüvenini süreç mantığı içerisinde aydınlatmak alanın en önemli hedefidir. Yapılan bazı yüksek lisans çalışmalarında, mezheplerin teşekkül süreçlerinden günümüze kadarki serüvenlerinin kesintisiz bir fotoğrafını görmemize katkı sağlayacak nitelikte süreç takibini esas alan konulara yer verilmiştir.

Müslümanlar arasındaki ihtilaflar daha çok Hz. Osman döneminde başladığı için dört halife dönemiyle ilgili çalışmalar çoğunlukla Hz. Osman ve Ali dönemlerini ele almıştır. Bir çalışma genel olarak dört halife dönemi siyasi olaylarının mezheplerin ortaya çıkmasındaki rolünü ele alırken,[35] bir çalışma Ehl-i Sünnet ve Şia’nın ilk üç halifeye bakışını karşılaştırmalı olarak incelemiştir.[36] İki çalışmada Hz. Osman dönemi,[37] beş çalışmada da Hz. Ali dönemi olayları konu edinilmiştir.[38] Bir çalışma ise Hz. Aişe’nin dört halife dönemi siyasi olaylarındaki rolünü belirlemeye çalışmıştır.[39] Çalışmaların dikkat çeken yönü 2010 yılından sonra bu konuya ilgi duyulmuş olmasıdır.

Emevîler dönemini doğrudan konu edinen çalışma sayısı üçtür. Bunlardan birincisinde Emevîler dönemi sosyal hayatının mezheplerin doğuşundaki etkilerine[40], ikincisinde Ömer b. Abdülaziz dönemindeki mezhebî hareketlere[41], üçüncüsünde ise Ömer b. Abdülaziz’in Haricî ve Şiî çevrelere yönelik politikalarına yer verilmiştir.[42]

Abbasîler dönemiyle alakalı iki çalışma yapılmıştır. Bunlardan birincisi Abbasîler’in ilk döneminde zındıklık hareketini ele alırken,[43] ikincisi kuruluş döneminde Abbasiyyûn-Talibiyyûn çekişmesini konu edinmiştir.[44]

Selçuklu dönemini konu edinen tek çalışmada dönemin fikir hareketlerine yer verilmiştir.[45] Osmanlı dönemiyle ilgili yegâne çalışmada ise Osmanlı’daki itikadî mezhepler konu edinilmiştir.[46] Karahanlılar, Gazneliler, Memluklar, Eyyubîler ve benzeri devletlerin mezhebi açıdan ele alındığı her hangi bir çalışma yoktur.

Mevcut tablo, yüksek lisans düzeyindeki çalışmaların mezhep, eser ve şahıs merkezli olduğunu, dönemsel çalışmalara yeterince ilgi gösterilmediğini ortaya koymaktadır. Ancak mezhep, eser ve şahıs merkezli çalışmalarda araştırılan konunun dönemle irtibatının mutlaka kurulmaya çalışıldığını, bu anlamda alanda yapılan tezlerin pek çoğunun süreç bilinciyle hareket edilen ve belli bir dönemi merkeze alan çalışmalar olduğunu ifade etmeliyiz.

2.5. KAVRAM MERKEZLİ ÇALIŞMALAR

Mezhepler tarihi alanında yapılan çalışmalarda kavramlara özel bir önem verilmektedir. Çünkü mezhepler, tarihin belli bir döneminde ortaya çıkıp varlıklarını belli bir süre devam ettirdikleri, hatta bazıları günümüze kadar yaşamaya devam ettikleri için sosyopolitik olaylara bağlı olarak mezhebî anlayışlarında da dikkate değer değişiklikler ortaya çıkmaktadır. Sosyokültürel değişmeye bağlı olarak mezhebi kavramlar da anlam genişlemesine ya da daralmasına uğramaktadır. Bu sebeple ortaya çıkmış olan mezhepler tarafından ön plana alınan ve mezhebî çevrelerde sık sık kullanılan kavramlar araştırmacıların dikkatini çekmiş, bu durum kavramsal analizlere yer veren çalışmaların ortaya çıkması sonucunu doğurmuştur.

Yüksek lisans çalışmalarında akıl kavramının Ehl-i Sünnet kelamcıları nezdindeki yeri bir,[47] İslam mezheplerinde tevilin yeri bir;[48] iyiliği emretmek, kötülüğü yasaklamak bir,[49] tekfir kavramı ve İbadiye’deki tekfir anlayışı bir,[50] İslam mezheplerinin büyük günah konusuna bakışları iki,[51] mezheplerin iman anlayışları bir araştırmanın[52] konusu olmuştur.

Mehdilik konusu baştan itibaren araştırmacıların dikkatini çekmiştir. Bu konudaki ilk çalışma mehdi fikri ve Müslümanlar arasındaki ilk tezahürleri hakkında olmuştur.[53] Sünni dünyadaki başlıca mehdici hareketler;[54] XVI. yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı’daki mehdici hareketler[55] ve mehdi düşüncesinin İslam mezheplerindeki yansımaları bu alanda yapılan diğer çalışmalar olmuştur.[56]

Hilafet ve imamet kavramları da tez konusu olarak seçilmiş, bir çalışma semantik açıdan hilafet kavramını ele alırken[57], iki tezde imamet anlayışı konu edinilmiştir. Bunlardan birincisinde Zeydiye’nin[58], diğerinde ise Taftazanî’nin imamet anlayışı çalışılmıştır.[59]

Takiye kavramı bir,[60] İslam mezheplerinde biat algısı bir,[61] Ehl-i Beyt kavramı bir,[62] vesayet sorunu bir,[63] İslam mezheplerinde ricat kavramı bir çalışmanın[64] konusu olmuştur. Bir çalışma Bâtınîlik kavramını,[65] bir çalışma Halku’l-Kur’ân meselesinin siyasi, sosyal ve itikadî boyutlarını,[66] bir diğeri İslam toplumunda taassup kavramını,[67] bir çalışma da erken dönem İslam mezhepleri arasındaki iletişim sorununu[68] ele almıştır.

Mezhepler tarihinin temel kavramlarıyla ilgili tez konularına baktığımızda bir kısmının belli bir mezhebi ve dönemi kapsayan sınırlandırılmış çalışmalar olduğunu görmekteyiz. Ancak diğer bazılarının ise mezheplerin tamamını ve tüm zamanları kapsayacak şekilde genel konu başlıkları içerdiğine şahit olmaktayız. Henüz yüksek lisans düzeyinde olup bilimsel araştırmayla ve alanla yeni tanışmaya başlamış olan bir araştırmacının 1400 yıllık İslam tarihinin tamamına ve bütün mezheplere hâkim olması mümkün değildir. Bu sorun beraberinde bu ikinci tür çalışmaların süreç takibinden yoksun, parçacı, seçmeci ve indirgemeci bir yaklaşımla en iyi hâkim olduğu ekol ve zaman dilimini ön plana çıkararak birbirinden kopuk ve insicamsız bir tez ortaya koymasına sebebiyet vermektedir. Bu nedenle kavramsal çalışmaların belli bir mezhep özelinde ve belirli bir zaman dilimini kapsayacak şekilde belirlenmesinde fayda vardır. Öte yandan yapılan çalışmaların önemli bir kısmının konuyu genel olarak ele aldığını, bu alanda daha özel, derinlemesine ve mukayeseli çalışmalar yapmanın imkân dâhilinde olduğunu ifade etmeliyiz.

2.6. MUKAYESELİ ÇALIŞMALAR

İslam mezhepleri tarihi alanında yapılan tezlerde mukayeseli konulara da yer verilmiştir. Mukayeseli tezlerin büyük bir kısmının Seyit Bahçıvan ve kelam anabilim dalı öğretim üyelerinin danışmanlığında yapıldığı gözlenmektedir.[69] Toplam on yedi mukayeseli çalışmanın birinde eser, üçünde şahıs, on üçünde ise mezhep karşılaştırması yapılmıştır. Eser mukayesesi yapılan çalışmada İzmirli İsmail Hakkı’nın, Abdulaziz Çâviş’in ve Milaslı İsmail Hakkı’nın eserleri karşılaştırılmıştır.[70] Şahıs mukayesesi yapan çalışmalardan birincisinde Bağdadî, Şehristanî ve İbn-i Hazm’ın mezhepleri tasnif yöntemleri karşılaştırılmıştır.[71] Diğer iki çalışmada ise İbn Teymiye ile İbn Mutahhar el-Hillî’nin ilk üç halife ve imamet anlayışları mukayese edilmiştir.[72]

Mezhep mukayesesi yapan on iki çalışmadan ikisinde Mutezile-Eşarîlik,[73] üçünde Mutezile-Ehl-i Sünnet,[74] birinde Mutezile-Şia,[75] birinde Mutezile-Haricîlik,[76] birinde Haricîlik-Vahhabîlik,[77] birinde Vahhabîlik-Ehl-i Sünnet,[78] birinde Şiîlik-Ehl-i Sünnet,[79] birinde Eşarîlik-Maturidîlik,[80] birinde İmamiye-Nusayriye,[81] birinde Nusayriye-Alevîlik[82] mukayesesine yer verilmiştir. Böylece Ehl-i Sünnet ve Mutezile yedişer çalışmayla en fazla karşılaştırmaya tabi tutulan ekoller olmuştur.

2.7. MEZHEP MERKEZLİ ÇALIŞMALAR

2.7.1. Sünnilik Üzerine Yapılan Çalışmalar

Mezhepler tarihi alanında yapılan yüksek lisans tezleri içerisinde mezhebî geleneklerle ilgili olanlar ciddi bir yekûn tutmaktadır. Dünyadaki ve Türkiye’deki Müslüman halkın çoğunluğunun mezhebî eğilimini Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat oluşturduğu için Sünnilik ve Sünnî ekoller üzerine yapılan çalışma sayısı dikkat çekmektedir. Bu çalışmalardan on tanesi doğrudan Ehl-i Sünnet ya da Sünni kelimelerini tez başlığında kullanarak Sünniliği genel olarak çalışmıştır. Bu çalışmalar içerisinde sadece bir tanesi Sünniliğin doğuş ya da gelişim sürecini ele almıştır.[83] Bir çalışmada genel anlamda Ehl-i Sünnet’in ne olduğu üzerinde durulmuş[84]; bir çalışmada ise Ehl-i Sünnet’in ahiret anlayışı ele alınmıştır.[85] Altı çalışmada ise Ehl-i Sünnet Şia, Mutezile ve Vahhabîlikle karşılaştırmalı bir şekilde ele alınmıştır.[86] Bir çalışmada ise Ehl-i Sünnet’in güncel durumu Kırım örneğinden hareketle konu edinilmiştir.[87]

Mezhepler tarihi araştırmalarında bir mezhebin tarihsel gelişim ve değişimini süreç takibi içerisinde ele almak oldukça önemlidir. Oysa yapılan çalışmalar içerisinde Ehl-i Sünnet’in tarihsel sürecini konu edinen çalışma sadece bir tanedir. Bu alanda yapılacak nitelikli çalışmalara acilen ihtiyaç duyulduğu aşikârdır. Yine mezhepler tarihi alanının önemli özelliklerinden birisi de söylediğimiz şeylerin zaman ve mekânla irtibatını kurmaktır. Bu durum yapılan çalışmaların belli bir zaman dilimi ve sosyal çevre ile sınırlandırılmasını zorunlu kılmaktadır. Bu nedenle Ehl-i Sünnet’in herhangi bir konudaki görüşünü zaman ve mekân sınırlandırması yapmaksızın çalışmak mezhepler tarihi metodolojisi açısından ciddi sorunlar barındırmaktadır. Örneğin Ehl-i Sünnet’in nübüvvet anlayışını tez konusu olarak aldığımızı düşünelim. Konuyu Ehl-i Sünnet’in hangi koluna göre çalışacağız? Selef mi, Eşarîlik mi, Maturidîlik mi? Hangi dönemdeki nübüvvet anlayışını ele alacağız? I. asır mı, V. asır mı yoksa günümüzdeki durum mu? Hangi coğrafyadaki nübüvvet anlayışını konu edineceğiz? Arap yarımadası mı, Kafkaslar mı, Uzakdoğu mu, Türkiye mi? 1400 yıllık İslam tarihinin tamamına ve İslam coğrafyasının hepsine yüksek lisans düzeyindeki bir araştırmacı ne kadar hâkim olabilecektir? Dolayısıyla bu tür konu seçimlerinde mutlaka zaman, mekân ve gerekli görülmesi durumunda ekol, şahıs ya da eser sınırlandırması yapılmalıdır.

Benzer bir sorun sınırlandırma yapılmamış mukayeseli çalışmalar için de söz konusudur. Hatta bu tür çalışmalarda sorunun daha da ciddi boyutlara ulaşması mümkündür. Zira yukarıda Ehl-i Sünnet için bahsettiğimiz sorunlar mukayese edilen diğer mezhep için de söz konusu olacaktır. Bu sorunu aşmak için seçilen konuda zaman ve mekân sınırlandırması yapılabileceği gibi her iki mezhepten yazar ya da eserler örneklem olarak seçilip örnek üzerinden sonuca gidilebilir.

2.7.1.1. Hanefîlik-Maturidîlik Üzerine Yapılan Çalışmalar

Ehl-i Sünnet’in ana grupları da yüksek lisans düzeyinde tez konusu olarak seçilmiştir. Hanefîlik-Maturidîlik konusunda yapılan dokuz tezden iki tanesi Ebû Hanife’nin itikadî görüşleri ve Mürciîliği tartışması hakkındadır.[88] Bir tanesi ise onun Fıkhu’l-Ekber adlı eserine Manisalı Ebû’l-Müntehâ’nın şerhiyle ilgilidir.[89] Bir çalışma İmam Maturidî’nin siyaset anlayışına bakışını ele alırken,[90] bir çalışmada hicri V ve VI. yüzyıllarda yaşamış Maveraünnehirli Maturidî âlimlerin Maturidîlik içerisindeki yeri tartışılmıştır.[91] Bir diğer çalışmada ise Maturidîliğin Anadolu’ya gelişi tez konusu yapılmıştır.[92] Bir çalışmada Ebû Muîn en-Nesefî’nin iman ve tekfir anlayışı,[93] bir diğer çalışmada ise Muhammet b. Hasan eş-Şeybanî’nin itikadî görüşleri çalışılmıştır.[94] Bir çalışmada ise Eşarîlik-Maturidîlik farkları ele alınmıştır.[95] Magnisevî’nin Fıkhu’l-Ekber şerhi ve Eşarîlik-Maturidîlik farkı hakkındaki çalışmalar istisna edilirse araştırmacıların bu konuya eğilmelerinin oldukça yeni olduğunu görmekteyiz. Hanefî-Maturidî zihniyetin tarihsel sürecini, itikadî farklılaşmalar ve kırılmaları açığa çıkaracak yeni çalışmalara ihtiyaç vardır.

2.7.1.2. Eşarîlik Üzerine Yapılan Çalışmalar

Yüksek lisans tezlerinde Eşarî çevreyle ilgili çalışmalara da yer verilmiştir. Bu alanda yapılan on çalışmanın dokuzu 2003 yılından sonra bitirilmiştir. Bu durum Hanefîlik-Maturidîlik konusunda olduğu gibi bu konuya ilginin de son dönemlere rastladığını göstermektedir. Yapılan tezlerden üç tanesi Eşarî ya da Eşarî çevreyle alakalı şahısları tez konusu yaparken,[96] üç tanesi eser merkezli konu tercih etmiş,[97] dört tanesi ise mukayeseli çalışmalara yer vermiştir.[98] Tamamlanmış tezler içerisinde doğrudan Eşarîliğin sosyopolitik ve itikadî gelişimini süreç takibi içerisinde ele alan bir çalışma yoktur. Eş‘arîliğin tarihi seyrini açığa çıkaracak çalışmalara şiddetle ihtiyaç vardır. Yine Anadolu ve Türk toplumu özelinde Eşarîliğin Maturidî çevre üzerindeki, Maturidîliğin de Eş‘arî çevre üzerindeki etkinliğini ortaya koyacak derinlemesine çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.

2.7.1.3. Hanbelîlik Üzerine Yapılan Çalışmalar

Araştırmacılar Şafiîlik ve Malikîlik gibi fıkıh mezheplerine ilgi duymadıkları halde son on yıl içerisinde Hanbelî çevreyle alakalı beş çalışma tamamlanmıştır. Bunun en temel sebebi son yıllarda Selefî-Vahhabî din anlayışının Işid, el-Kâide gibi örgütler aracılığıyla görünür hale gelmesidir. Bu durum Selefî-Vahhabî çevrelerin kendi anlayışlarının arka planı olarak takdim ettikleri Hanbelî zihniyete araştırmacıların ilgi duyması sonucunu doğurmuştur. Beş çalışmanın dördünün Selefî-Vahhabî çizginin en çok öne çıkardığı İbn-i Teymiye hakkında olması da bu durumun açık bir göstergesidir. Bu dört çalışmanın birinde İbn-i Teymiye’nin iman-amel ilişkisi,[99] diğerinde iman konusunda mezheplere yaklaşımı,[100] bir diğerinde aşırı Şiî fırkalar hakkındaki tutumu,[101] son çalışmada ise İmamî yazar İbn Mutahhar el-Hıllî ile mukayesesi[102] yapılmıştır. Beşinci çalışma ise Hanbelî âlimi İmam Berbehârî ve ekolüyle ilgilidir.[103] Yapılan çalışmalar içerisinde sadece İğde’nin tezi, Hanbelî ekolü Berbehârîliğin tarihi sürecini açığa çıkarmaya çalışmış, diğer çalışmalarda Hanbelîliğin tarihi gelişim süreci konu edilmemiştir. Bu yönde yapılacak yeni çalışmalar Selefî-Vahhabî çizginin daha iyi aydınlatılabilmesi için önem arz etmektedir.

Doğrudan Hanbelîlikle ilgili olmasa da bu zihniyetle yakın bir ilişki içerisinde olduğu düşünülen Haşeviye zihniyeti de bir çalışmada tez konusu yapılmıştır.[104] Bir mezhep olmaktan çok dini anlama ve yorumlama biçimini, bir diğer ifadeyle zihniyeti temsil eden bu kavram üzerinden Haşevî zihniyetin uzantıları tespit edilmeye çalışılmıştır. Farklı kavramlar üzerine de benzer zihniyet çözümleyici çalışmaların yapılmasında yarar vardır. Ancak bu tarz çalışmaların temel sorunu tümevarımcı bir yaklaşımı zorunlu kılmasıdır. Bu da genellemeler yapmayı gerekli kılmaktadır. Benzer konular çalışacak olanların çok kolay genellemelerden kaçınma ve indirgemeci yaklaşımdan uzak durma gibi bir önceliği olmalıdır.

2.7.2. Selefîlik-Vahhabîlik Hakkında Yapılan Çalışmalar

Selefîlik-Vahhabîlik hakkında on üç çalışma tamamlanmıştır. Bu çalışmalarda dikkat çeken hususlardan birisi, bir çalışma hariç tutulursa 2006’dan önce biten çalışmalarda Vahhabîlik ismi tercih edilirken bu tarihten sonra sonlandırılan tezlerde Selefîlik ya da Selefîlik-Vahhabîlik kavramlarının tercih edilmiş olmasıdır. Bunun sebebi, son dönemde ortaya çıkan el-Kâide, Işid ve benzeri örgütler için Selefî kavramının tercih edilmeye başlanmış olmasıdır. Bu durum araştırmacıları Selefî kavramını kullanmaya yöneltmiştir.

Selefîlik-Vahhabîliğin tarihsel süreciyle alakalı üç çalışmadan birisi Muhammet b. Abdülvehhab’ın hayatı ve fikirlerini,[105] diğeri Afganistan’da Taliban hareketinin ortaya çıkışını ve mezhebi görüşlerini,[106] sonuncusu ise Necd İhvan Teşkilatı ve son Suud devletinin kuruluşunu ele almıştır.[107] Tarihsel sürecin kapalı kalan dönemlerini aydınlatacak yeni çalışmalara ihtiyaç vardır.

Selefîlik-Vahhabîlik’le ilgili dört çalışmada onların itikatlarına yer verilmiştir. Çalışmaların tamamının Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde 2004-2006 yılları arasında yapılmış olması dikkat çekicidir. Bunlardan iki çalışma Vahhabîliğin bidat anlayışlarına yer verirken,[108] bir tanesi Vahhabîliğin temel inançlarını,[109] son çalışma ise tevhit ve şirk konusunu[110] ele almıştır.

İki çalışmada Selefîlik-Vahhabîlik diğer mezheplerle mukayese edilmiştir. Bunlardan birincisinde Vahhabîlik ve Ehl-i Sünnetin şefaat anlayışları,[111] ikincisinde ise Haricîlik ve Vahhabîliğin ortaya çıktıkları dönemlerin mukayesesi yapılmıştır.[112]

Yüksek lisans çalışmalarında Selefîliğin etkisi altında kalmış çevreler de çalışma konusu olmuştur. İki çalışmadan birinde Muhammed Abduh’taki selefi eğilimler tespit edilmeye çalışılırken,[113] diğer bir çalışmada ıslahatçı hareketlerin Selefîlik’le ilişkisi konu edinilmiştir.[114][u1] 

İki çalışma Selefîliğin Türkiye’deki faaliyetleri ve etki alanı hakkında yapılmıştır. Birinci çalışmada Selefîlik-Vahhabîliğin Türkiye’deki faaliyetleri,[115] ikincisinde ise Çağrı-Der ve Guraba yayınları özelinde Türkiye’de Selefî faaliyetler konu edinilmiştir.[116] Bu çalışmaların 2015 ve 2016 yıllarında tamamlanmış olması, Selefîlik-Vahhabîlik alanındaki mevcut bilgi birikimimizin mezhebin güncel durumu ve Türkiye özelinde etkinlik alanlarının tespit edilebilmesi noktasına geldiğini düşündürmektedir.

2.7.3. Haricîlik Hakkında Yapılan Çalışmalar

İslam’da kurumsallaşmış ilk mezhep olan Haricîlik yüksek lisans düzeyinde oldukça ciddi bir ilgi görmüştür. Bu konuda toplam 17 tez tamamlanmıştır. Bunlardan üç tanesi mezhebin arka planı ve teşekkül süreciyle alakalıdır. Bir tezde Haricîliğin arka planı ele alınmışken[117], diğer bir çalışmada Hariciliğin doğuşu fikri tartışmalar boyutuyla ele alınmıştır.[118] Başka bir çalışmada ise ilk Haricî fikirlerin teşekkül süreci konu edinilmiştir.[119]

Toplam beş çalışma Haricîliğin kollarını ele alırken bunlardan bir tanesi en aşırı Haricî kol olan Ezarıka’nın tarihsel sürecini ve görüşlerini konu edinmiştir.[120] Bir diğer çalışma ise Sufriye’nin doğuşu ve gelişim sürecini ele almıştır.[121] Üç çalışma ise Haricîliğin günümüze ulaşabilmiş tek kolu olan İbadiye hakkındadır. Bunlardan birisi Cabir b. Zeyd’in İbadiye içerisindeki yerini tespit ederken[122], diğeri Kuzey Afrika İbadîliği’nde Hameletü’l-İlm anlayışını incelemiştir.[123] Üçüncü çalışma ise İbadiye’nin tekfir anlayışını konu edinmiştir.[124]

Haricîliğin öne çıkan görüşleri de tezlerde konu edinilmiştir. Bir çalışmada Haricîler’in isyan ve hicret[125], bir diğer çalışmada ise cihat ve terör anlayışları konu edinilmiştir.[126] Cihat konusuyla bağlantılı olarak iki çalışmada Emri bi’l-Ma’rûf Nehyi ‘ani’l-Münker konusu incelenmiştir.[127] Bir çalışmada Haricîler’in demokrasi anlayışları konu edinilmiştir.[128]

Süleyman Çam tarafından yapılan tezde Kütüb-ü Tis‘a’da geçen hadislere göre Haricîlik tespit edilmeye çalışılmıştır.[129] Bir çalışmada ise zihniyet çözümleyici bir yaklaşımla Haricî zihniyet ve günümüzde bu zihniyetin tezahürlerinin neler olabileceği sorgulanmıştır.[130] Bir çalışmada ise Haricîlik ile Vahhabîlik ortaya çıktıkları dönemler açısından mukayese edilmiştir.[131]

2.7.4. Mürcie Hakkında Yapılan Çalışmalar

İlk İslam mezhepleri içerisinde Haricîlik ve Mutezile ile kıyaslandığında Mürcie ile ilgili çalışma sayısı oldukça azdır. Sadece dört çalışma yüksek lisans düzeyinde tez konusu yapılmıştır. Bu çalışmaların üçü Hasan Onat danışmanlığında yapılmıştır ki bu durum hocanın konuya özel bir önem verdiğini göstermektedir. Bunlardan ilk çalışmada Mürcie mezhebinin teşekkül süreci ve Mürcie’nin temel görüşleri konu edinilmiştir.[132] Son dönemde yapılan bir çalışmada Ebû Hanife’nin Mürciîliği tartışılırken,[133] diğer bir tezde İmam Maturidî’ye göre Mürcie’nin ne olduğu konusu incelenmiştir.[134] Bir diğer çalışma ise Mürcie’nin alt kollarından birisi olan Kerramiye fırkası ve itikadî görüşleri hakkındadır.[135]

2.7.5. Mutezile Hakkında Yapılan Çalışmalar

Hariciliğe olduğu gibi Mutezile’ye de yüksek lisans düzeyinde ciddi bir ilgi gösterilmiş ve toplam on yedi tez yapılmıştır. Yapılan çalışmalardan bir tanesi genel anlamda Mutezile mezhebini tanıtıcı mahiyettedir.[136] Beş çalışmada ise Mutezile’nin teşekkül ve gelişim süreci yerel, şahıs ve bölge merkezli ya da dönemsel olarak ele alınmıştır.[137] Toplam üç çalışmada doğrudan Mutezilî bir şahıs merkeze alınarak incelenmiştir.[138] Mutezile’nin görüşlerini doğrudan konu edinen çalışma bir tanedir.[139] Yedi çalışmada ise Mutezile’nin görüşleri diğer mezheplerle mukayese edilmiştir. Bunlardan birinde Şia, birinde Haricîlik, üçünde Ehl-i Sünnet, ikisinde ise Eşarîlik ile mukayese edilmiştir.[140]

2.7.6. Şia ve Şiilikle Alakalı Çalışmalar

İslam’da ortaya çıkmış mezhepler içerisinde önemli bir yer tutan Şiilikle ilgili çalışmalar ciddi bir yekûn tutmaktadır. Şiilikle ilgili olarak yapılan çalışmalardan on bir tanesinde genel olarak Şia, Şiilik ya da bununla bağlantılı olan Râfıza başlığı tercih edilmiştir. Bunlardan bir tanesi Râfıza’yla ilgili kavramsal bir çalışmadır.[141] İki çalışma Şii tasnif sistemiyle alakalı eser merkezli incelemelerdir.[142] Eser merkezli bir başka çalışmada ise Şii paradigmanın oluşumunda Hüsniye adlı çalışmanın etkisi incelenmiştir.[143] Bir çalışmada Şiiliğin teşekkül süreci ele alınırken,[144] iki çalışmada şahıslar üzerinde derinleşilmiştir.[145]Dört çalışmada ise Şii görüşlere yer verilmiştir. Bunlardan iki tanesi Şiiliğin görüşlerini mukayeseli bir şekilde ele almıştır.[146]

2.7.6.1. İmamiye Hakkında Yapılan Çalışmalar

Şiilikle ilgili çalışmalar Şia’nın en büyük kolu olan İmamiye üzerine yoğunlaşmış ve ilgili mezhep toplam otuz iki çalışmada pek çok açıdan çalışma konusu yapılmıştır. Bu çalışmalardan bir tanesinde Caferiye terimi kavramsal bir analize tabi tutulmuştur.[147] Bir diğer çalışmada ise İmamiye’nin arka planı üzerinde yoğunlaşılarak Sasani kültürünün Şiîlik üzerindeki etkileri konu edinilmiştir.[148]

Seçilen tez konularında İmamiye’nin tarihsel sürecini aydınlatacak mevzular üzerinde ciddiyetle durulduğuna şahit olmaktayız. Bu çerçevede baktığımızda mezhebin erken dönemiyle alakalı belli bir bilgi birikiminin ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. Bir çalışmada İmamiye’nin teşekkül süreci ele alınırken[149] bir başka çalışmada mezhebin imamet anlayışının doğuşu konu edinilmiştir.[150] İlk Şiî kelamcılar ve görüşlerini konu edinen tezse[151] İmamiye’nin teşekkül sürecinde Cafer-i Sâdık dönemi kelamcılarının önemini açığa çıkarmaya çalışmıştır. İmamiye’nin doğuş ve gelişim sürecini açığa çıkarmak açısından 11. İmamın neslinin kesilmesiyle birlikte başlayan gaybet dönemine özel bir önem verilmiştir. Bu dönemle ilgili çalışmalardan birisinde küçük gaybet dönemi konu edinilirken,[152] üç çalışmada sefirler dönemi ele alınmıştır.[153] Konu merkezli bir çalışmada ise İmamî gelenekte gaybet inancının temellendirilme süreci aydınlatılmaya çalışılmıştır.[154]

Gaybet dönemi ve sonrası, şahıs merkezli çalışmalarla da aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bu çerçevede küçük gaybet döneminde yaşayan İmamî hadisçi Kuleynî bir çalışmaya konu olmuştur.[155] Diğer bir çalışmada gaybetle birlikte ortaya çıkmaya başlayan Ahbarî-Usulî farklılaşma Şeyh Saduk ve Şeyh Müfid örnekleminden hareketle mukayeseli olarak incelenmiştir.[156] Yine bir çalışmada Usulî geleneğin en önemli isimlerinden birisi olan İbn Mutahhar el-Hıllî’den hareketle Usulî geleneğin fikri temelleri ortaya konulmuştur.[157] Bir diğer tezde ise Hılli ve İbn Teymiye örnekleminden hareketle Usulîliğin imamet anlayışı mukayeseli bir şekilde aydınlatılmaya çalışılmıştır.[158]

İmamiye’nin temel görüşleri küçük gaybet dönemi ve büyük gaybet döneminin ilk yıllarında teşekkül etmiş ve sistematik hale getirilmiştir. İmamiye’nin tarihi süreciyle ilgili olarak yapılan yüksek lisans tezleri de bu dönemi merkeze almış gözükmektedir. Bunun dışında mezhebin güncel durumuyla alakalı bazı çalışmalar yapılmıştır. Mezhebin teşekkül ettiği düşünülen dönemden günümüze kadarki yaklaşık 1000 yıllık süreçle alakalı ise tek istisna dışında tez yapılmamıştır.[159] Yapılan konu merkezli çalışmalarda ise imamet, takiye ve benzeri gibi konular genellikle mezhebin teşekkül ettiği süreçteki şahıs ve kaynaklar merkeze alınarak incelenmiş, ya da çağdaş anlayışa işaret edilmiş, gaybetten sonraki 1000 yıllık süreçteki yaklaşım ve anlayış farkları süreç mantığı içerisinde ortaya konulamamıştır. Konu merkezli çalışmalardan iki tanesinde imamet,[160] iki çalışmada masum imam,[161] bir çalışmada takiye anlayışı,[162] bir çalışmada sahabe algısı,[163] bir çalışmada Kur’an,[164] bir çalışmada ise ricat anlayışı[165] konu edinilmiştir.

İmamiye’nin güncel durumu da çalışılan tez konuları arasındadır. Bu çalışmalardan bir kısmı İmamiye’nin ülkemizdeki durumunu konu edinirken diğer bir kısmı ise mezhebin Türkiye dışındaki güncel durumlarını ele almaktadır. Türkiye ile ilgili çalışmalarda Ankara,[166] Gebze,[167] Iğdır[168] ve İstanbul’daki[169] İmamîler konu edinilmiştir. Ülke dışıyla alakalı çalışmalardan birisinde Irak’taki “Mercii Taklit” kurumu,[170] bir diğerinde ise bağımsızlığından sonra Azerbaycan’daki dini gelişmeler[171] çalışma konusu yapılmıştır. Şahıs merkezli üç çalışmadan ikisinde Ali Şeriati,[172] birinde ise Seyyit Hüseyin Nasr[173] konu edinilmiştir. İmamiye’nin son 1000 yıllık sürecinde olduğu gibi güncel durumuyla alakalı çalışmaların da son derece yetersiz olduğu aşikârdır. Mezhepleri belli bir dönemde durdurarak kristalize etmek ve onun üzerinden günümüzdeki durumlarını açıklamak yerine, tarihsel süreçlerini günümüze kadar aydınlatarak, başta saha çalışması olmak üzere bilimsel yöntemlerle mezhebin güncel durumuna yoğunlaşmak acil bir ihtiyaç olarak gözükmektedir.

2.7.6.2. Zeydiye Hakkında Yapılan Çalışmalar

Şia’nın önemli kollarından birisi olan Zeydiye hakkında altı adet yüksek lisans çalışması yapılmıştır. Bunlardan üç tanesi mezhebin doğuş ve gelişim sürecini konu edinmiştir. Bu çalışmalardan birincisinde Zeydiye’nin doğuşu ve Taberistan’da yayılması,[174] ikincisinde doğuşu ve inanç esasları,[175] sonuncu çalışmada ise imamet anlayışının doğuş ve gelişim süreci[176] aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bir çalışma klasik kaynaklarda Zeydiye’nin ele alınış ve tasnif sistemiyle alakalıdır.[177] İki çalışmada ise Zeydiye’nin görüşlerine yer verilmiştir. Bunlardan birinde Zeydiye’de iman-amel ilişkisi,[178] diğerinde ise imamet ve imamda bulunması gereken şartlar incelenmiştir.[179] İmamiye’de olduğu gibi Zeydiye konusunda da yapılan tezler mezhebin teşekkül süreciyle sınırlı kalmış, sonraki gelişim ve değişim sürecini aydınlatacak herhangi bir çalışmaya yer verilmemiştir. Mezhebin günümüze kadar varlığını koruduğu Yemen Zeydîliği hakkında yüksek lisans düzeyinde bir çalışma yoktur. Yine mezhebin güncel durumu hakkında tamamlanmış bir tez bulunmamaktadır.

2.7.6.3. Gulat-I Şia Hakkında Yapılan Çalışmalar

Genel anlamda gulat ve gulat fikirlerle alakalı toplam tez sayısı on ikidir. Bunlardan bir tanesi galiye terimi hakkında kavramsal bir araştırmadır.[180] Bir çalışmada ise şahıs üzerinde derinleşme prensibinden hareketle Abdullah b. Sebe tez konusu olarak tercih edilmiştir.[181] Dört çalışma aşırı gruplarla alakalıdır. Bunlardan üçü erken dönemdeki gulat Şiî gruplar olan Keysaniye,[182] Mukannaiye[183] ve Müslimiye[184] ile alakalı iken, bir çalışma çağdaş bir grup olan Kakaiye hakkındadır.[185] Üç çalışmada makâlât yazarlarının gulat gruplara yaklaşımı ele alınmıştır.[186] Üç çalışmada ise aşırı Şiî grupların genel görüşleri ve hulul anlayışları ele alınmıştır.[187]

2.7.6.4. İsmailiye Hakkında Yapılan Çalışmalar

İsmailiye hakkında iki adet tez yapılmıştır. Bunlardan birisi Gazalî’nin Bâtınîliğe karşı mücadeledeki rolünü ele alırken[188] diğerinde modern bir grup olan Ağa Han İsmailîleri incelenmiştir.[189] Mezhebin doğuşundan günümüze kadarki süreçlerini, edebiyatını, tesirini, güncel durumunu konu edinecek çalışmaların eksikliği göze çarpmaktadır.

2.7.6.5. Dürzîlik Hakkında Yapılan Çalışmalar

İsmailîlik içerisinden ortaya çıkan bir mezhep olan Dürzîlik hakkında bir adet çalışma tamamlanmıştır. Bu çalışmada Dürzîliğin teşekkül süreci ve bu süreçte geliştirilen itikadı ele alınmıştır.[190] Mezhebin sonraki süreçlerini ve günümüzdeki durumunu aydınlatacak çalışmalara ihtiyaç vardır.

2.7.6.6. Nusayrîlik Hakkında Yapılan Çalışmalar

Bâtınî gruplardan birisi olan Nusayrîlik hakkında dört tez bitirilmiştir. Bir çalışmada Nusayrîliğin teşekkülü ve bu süreçte ortaya çıkan itikadı ele alınırken,[191] diğer bir çalışmada Nusayrîliğin Haydarîlik kolu incelenmiştir.[192] İki çalışmada ise Nusayrîlik İmamiye ve Alevîlikle mukayeseli bir şekilde ele alınmıştır.[193] Nusayrîliğin tarihi gelişim seyri ve günümüzdeki durumuyla alakalı bilgi boşluğu dikkat çekmektedir.

2.7.7. Yezidîlik Hakkında Yapılan Çalışmalar

Yezidîlik konusunda üç çalışma tamamlanmıştır. Bunlardan birisi genel anlamda Yezidîliğin inanç, ibadet ve ayinlerini konu edinirken,[194] diğer iki çalışmada Mardin[195] ve İdil-Midyat[196] Yezidîliği çalışılmıştır. Yezidîliğin ortaya çıkış ve gelişim süreçleri hakkında herhangi bir çalışma bulunmamaktadır.

2.7.8. Babîlik-Bahaîlik Hakkında Yapılan Çalışmalar

Babilik-Bahailik konusunda yapılan beş çalışmadan Bu birisi Babilik, diğerleri Bahailik hakkındadır. Babilik’le ilgili tezde Mirza Ali Muhammed ve Babilik hareketi incelenmiştir.[197]Bahailik’le ilgili çalışmalardan birisi Osmanlı Arşiv belgelerinden hareketle ekolün tarihsel gelişimini ele almıştır.[198] İki çalışmada Bahailiğin hem tarihsel gelişimi hem de bugünü birlikte konu edinilmiştir.[199] Bir çalışmada ise Bahailiğin günümüzdeki durumu, inanç ve ibadetleri incelenmiştir.[200]

2.7.9. Kadiyanîlik Hakkında Yapılan Çalışmalar

Kadiyanîlik-Ahmedîlik konusunda iki tez tamamlanmıştır. Bunlardan birincisi Mirza Beşirüddin Mahmud Ahmed’in mezhep içerisindeki yerini ortaya koymaktadır.[201] Diğer çalışma ise Türkiye’deki Ahmedî faaliyetlere yoğunlaşmıştır.[202] Ahmedîliğin arka planı, tarihsel gelişim süreci, inançları ve günümüzdeki durumuyla alakalı yeni çalışma konuları mevcut gözükmektedir.

2.8. TASAVVUF VE TASAVVUF BENZERİ OLUŞUMLARLA İLGİLİ ÇALIŞMALAR

2.8.1. Alevîlik-Bektaşîlik Hakkında Yapılan Çalışmalar

İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı’nda yapılan yüksek lisans çalışmaları içerisinde en çok tercih edilen çalışma konularından birisi Alevilik-Bektaşîlik’tir. Tespit edebildiğimiz kadarıyla bu konuyla alakalı toplam elli dört tez tamamlanmıştır. Bu konuda yapılan çalışmalardaki ayırt edici özelliklerden birisi daha ziyade alan araştırmasının tercih edilmesidir. Bir başka ifadeyle Mezhepler Tarihi Bilim Dalı’nda yapılan alan araştırmalarının hemen tamamı Alevilik-Bektaşîlik konusundadır. Bu durum Alevilik-Bektaşîlik konusundaki çalışmalarda tarih biliminin yöntemlerinden ziyade sosyolojinin verilerinden yararlanmayı zorunlu kılmaktadır.

Toplam on çalışmada Alevîlik-Bektaşîliğin tarihsel süreci aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bu tezlerden bazıları doğrudan Alevîlik-Bektaşîliğin tarihsel sürecini açığa çıkarmayı hedeflerken, diğer bazı tezlerde Alevîlik-Bektaşîliğin tarihsel süreci açısından önemli görülen şahıslar ve eserler üzerinde derinleşilmiştir. Bir çalışmada genel olarak Alevîlik-Bektaşîliğin tarihsel süreci konu edinilirken,[203] üç çalışmada tarihin belli bir dönemi Alevîlik-Bektaşîliğin doğuş ve gelişim seyri açısından incelenmiştir. Bu çalışmalarda Şah İsmail devrinde[204] ve Yavuz döneminde[205] Anadolu’daki Kızılbaş faaliyetlerle XVI. Yüzyılda Osmanlı’daki Kızılbaş isyanları[206] ele alınmıştır. Bir çalışmada Bektaşî tekkelerinin kapatılmasından sonraki süreç Bektaşîliğin tarihi açısından değerlendirilmiştir.[207] Bir diğer çalışmada ise Bektaşîliğin Yeniçeri Ocağı ile ilişkisi konu edinilmiştir.[208] Alevîlik-Bektaşîliğin tarihsel sürecini aydınlatmak adına Hacı Bektaş-ı Veli bir,[209] Hacı Bektaş’ın Vilayetname’si iki,[210] Pir Sultan Abdal bir[211] çalışmaya konu edilmiştir. Bir çalışmada Bediüzzaman Said Nursî’nin,[212] bir diğerinde ise Fuat Köprülü’nün[213] Alevîliğe bakışı ele alınmıştır.

Alevîlik-Bektaşîliğin günümüzdeki durumu yüksek lisans tezlerinde daha ziyade alan araştırmalarıyla çalışma konusu yapılmıştır. Bu çalışmalarda Bafra ve Hacıbektaş,[214] Akdağmadeni-Ardıçalanı ve Bozhüyük Köyleri,[215] Sarıoğlan,[216] Sungurlu,[217] Şarkışla-Emlek,[218]Gölkaya,[219] Divriği,[220] Tercan,[221] Kırşehir,[222] Isparta-Yakaören Köyü,[223] Tekirdağ-Kılavuzlu,[224] Tunceli Sarısaltık Ocağı,[225]Kaşdişlen,[226] Diyarbakır[227] ve Çat[228] yörelerindeki Alevî-Bektaşî çevreler alan araştırmasına dayalı olarak incelenmiştir. Bir çalışmada İstanbul’daki vakıf ve dernekler,[229] bir diğerinde ise aynı şehirdeki Cem Evleri[230] araştırma konusu yapılmıştır.

Balkanlar’daki Bektaşî varlığı üzerine de birkaç çalışma yapılmıştır. Bunlardan birisinde genel olarak Balkanlar’da Alevîlik konusu ele alınırken,[231] Bulgaristan,[232] Arnavutluk[233] ve Makedonya[234] Bektaşîliği üzerine birer çalışma yapılmıştır.

Alevîliğin inanç, ibadet, örf ve adetlerine de çalışma konularında yer verilmiştir. Alevîlik-Bektaşîlik’te Buyruk kavramı,[235]âyinler,[236] erkân ve düşkünlük,[237] sembol ve motifler,[238] Hak, Muhammet, Ali inancı,[239] On iki İmam anlayışı,[240] dedelik kurumu ve işlevi,[241] dört kapı-kırk makam anlayışı,[242] düşkünlük kurumu ve günümüzdeki işlevi[243] konularında birer adet tez yapılmıştır. İki çalışmada şahıslar üzerinden Alevîliğin öğreti, ibadet, gelenek ve görenekleri konu edinilmiştir. Bunlardan birincisinde Nesîmî’nin Hz. Ali algısı,[244] diğerinde ise günümüz Alevî dedelerinin Alevîlik algısı[245] ele alınmıştır. Dört çalışmada ise mesele eser merkezli olarak incelenmiştir. Bu çalışmalardan ikisinde Alevî-Bektaşî klasiklerindeki hurufi etki[246] ve sahabe algısı[247] konu edinilmiştir. Bir çalışmada Cem Dergisi’nde sunulan Alevîlik,[248] diğerinde ise Pir Sultan Abdal Kültür-Sanat Dergisi’nde sunulan Alevîlik[249] incelenmiştir. Bir çalışmada ise Cem Vakfı araştırma konusu olarak tercih edilmiştir.[250]

Alevîlik-Bektaşîliğin sorunları da yüksek lisans çalışmalarının konusu olmuştur. Bu alanda yapılan üç çalışmadan birincisi Alevîliğin güncel sorunlarına değinirken,[251] bir diğerinde Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersiyle ilgili problemler ele alınmış,[252] son çalışmada ise Alevî çevrelerde ortaya çıkmış ateist söylemler incelenmiştir.[253]

Alevîlik-Bektaşîlik’le ilgili iki çalışmada konu mukayeseli bir şekilde araştırılmıştır. Bir çalışmada Alevîlik, Bâtınîlik’le mukayese edilirken,[254] bir diğerinde Nusayrîlik’le karşılaştırılmıştır.[255]

2.8.2. Alevîlik-Bektaşîlik Dışı Tasavvufî Çevrelerle İlgili Çalışmalar

İslam mezhepleri tarihi alanında yapılan çalışmalarda tasavvufi çevreyle alakalı grup ve şahıslara da yer verilmiştir. Alevîlik-Bektaşîlik dışında yapılan yedi tezden ikisi doğrudan tasavvufi ekolleri konu edinirken,[256] birinde şahıs ve ekol birlikte değerlendirilmiş,[257] dört çalışma ise şahıs merkezli olarak incelenmiştir.[258] Danışmanlığını mezhepler tarihçilerinin yaptığı tezlerde tasavvufi çevreye ait şahıs ve ekollerin daha çok mezhebî ve itikadî görüşlerine ağırlık verilirken diğer anabilim dallarından danışmanların yaptırdığı tezlerde kelamî görüşleri ve diğer bazı hususiyetleri tez konusu yapılmıştır. Anadolu İslam anlayışı Hanefî-Maturidî bir mayaya sahip olmakla birlikte bu öz tasavvufla yoğrulmuştur. Dolayısıyla tasavvufî çevrelerde üretilen bilgi birikimi, Anadolu’ya ait din ve mezhep anlayışını daha sağlıklı bir şekilde anlayabilmemiz için mezhepler tarihçileri tarafından dikkate alınmak zorundadır. Cumhuriyet dönemi öncesiyle alakalı yedi yüksek lisans çalışması yapılmış olması bu alanın son derece bakir ve alınması gereken ciddi bir mesafe olduğunu göstermektedir. Yine kurumsal tasavvufî yapıların güncel durumlarıyla alakalı mezhepler tarihi bakış açısını yansıtacak modern tezlere de ihtiyaç olduğu kesindir.

2.9. ÇAĞDAŞ İSLAM AKIMLARIYLA İLGİLİ ÇALIŞMALAR

Mezhepler Tarihi’nin araştırma alanı sadece İslam mezhepleriyle sınırlı değildir. İslâm düşünce geleneğinde ortaya çıkmış her türlü fikir ayrılığı araştırma konusu yapılabilir. Bu çerçevede İslam Mezhepleri Tarihi dersinin sınırlarına girmeyen cemaatler, tarikatlar ve her türlü dini akımlar alanın araştırma konusu içerisinde yer almaktadır. Bu doğrultudaki akımları Türkiye merkezli ve Türkiye dışında ortaya çıkmış olmaları hasebiyle iki ana gruba ayırabiliriz. Her iki alanda da yüksek lisans düzeyinde araştırmalar yapılmıştır.

Türkiye dışındaki çağdaş İslamî akımlarla ilgili toplam on iki tez tamamlanmıştır. Bunlardan yedi tanesi meseleye şahıs merkezli olarak yaklaşırken, beş çalışmada bölge ve İslamî ekoller odak noktasına yerleştirilmiştir. Şahıs merkezli çalışmalardan ikisinde İhvan-ı Müslimîn’in önemli isimleri Hasan el-Benna[259] ve Hasan Turabi’nin[260] din ve siyaset anlayışları konu edinilirken, bir çalışmada Cemaat-ı İslamî’nin kurucusu Mevdûdî[261] tez konusu yapılmıştır. Bir tezde Muhammed Abduh’taki selefî eğilimler aydınlatılmaya çalışılmış,[262] bir başkasında ise gelenekselci akımın İslam âlemindeki en önemli temsilcisi olan Seyyit Hüseyin Nasr’ın İslamî ekollere bakışı ele alınmıştır.[263] Bir çalışmada modern Şafiî âlimi Mahmud ez-Zokaydî,[264] bir başkasında ise Yugoslavya’daki modernist akımın öncülerinden Hüseyin Cozo[265] çalışma konusu olarak seçilmiştir.

Bölgesel ve ekol merkezli çalışmalarda farklı bölgeler tez konusu yapılmıştır. Bir çalışmada yeni dünya düzeni ve İslamî hareketler genel olarak değerlendirilmiştir.[266] Bir başkasında Romanya’daki İslamî durum,[267] bir diğerinde ise Makedonya’daki İslamî akımlar[268] çalışma konusu olarak seçilmiştir. Bir çalışmada Sivas Polis Meslek Yüksek Okulu’na gelen Afgan öğrenciler üzerine yapılan alan araştırmasıyla[269] Afganistan’daki dini ve mezhebi hayat aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bir başka araştırmada ise Almanya’daki İslam ve Müslümanların durumu Bavyera örnekleminden hareketle aydınlatılmaya çalışılmıştır.[270]

Bunların dışında iki çalışma daha vardır ki doğrudan İslam Mezhepleri Tarihini ilgilendirmemekle birlikte bu alanda tamamlanmıştır. Bunlardan birincisinde II. Vatikan sonrasında Türkiye’deki Müslüman-Hıristiyan ilişkileri,[271] diğerinde ise Kuran ve İnciller’e göre Hz. İsa’nın refi meselesi[272] konu edinilmiştir.

Türkiye dışındaki çağdaş İslam akımlarıyla ilgili çalışmaların dikkat çeken yönü konuya son dönemlerde ilgi duyulmaya başlanmış olmasıdır. On üç tezin tamamı 2002 yılından sonra tamamlanmış, dokuz tanesi ise 2012 sonrası bitirilmiştir. Çağdaş İslam akımlarına bu kadar geç bir dönemde ilgi gösterilmiş olmasının temel sebepleri arasında İslam Mezhepleri Tarihi alanının nispeten yeni olması, Temel İslam Bilimleri’nin diğer alanlarıyla kıyaslandığında alanda yetişmiş hoca sayısının az olması ve yapılan ilk çalışmalarda araştırmacıların klasik döneme ve bu dönemdeki dini-mezhebi hareketlere yönlendirilmiş olması sayılabilir. Son dönemlerde klasik dönemle alakalı belli bir bilgi birikimi sağlanmış olması araştırmacıların güncel dini-mezhebi akımlara yönlendirilmesini beraberinde getirmiştir. Ancak her şeye rağmen bütün İslam âlemini düşündüğümüzde çağdaş İslam akımları alanında yapılan çalışmaların son derece yetersiz olduğunu ve bu alanda alınması gereken ciddi bir mesafe bulunduğunu itiraf etmek durumundayız. İslam âleminin son derece karışık vaziyette bulunduğu ve Ortadoğu’nun dizayn edilmesinde mezhep, cemaat, tarikat ve benzeri dinî gruplar ın merkezi bir rol oynadığı hesaba katılırsa bu alandaki bilgi boşluğunun doldurulması noktasında nitelikli bilimsel çalışmaların acil bir ihtiyaç olduğu tartışmasız bir gerçektir.

2.10. TÜRKİYE’DEKİ DİNİ-MEZHEBÎ AKIMLARLA İLGİLİ ÇALIŞMALAR

Türkiye dışındaki çağdaş İslam akımlarında olduğu gibi Türkiye’deki İslamî akımlarla ilgili yapılmış tez sayısı da oldukça azdır ve tamamlanmış tezler de genellikle 2000 yılından sonrasına aittir. Bu alanda yapılan çalışmaların yarıdan fazlası Alevilik-Bektaşîlik konusundadır. Alevilik-Bektaşîlik konusunu tasnif dışı tuttuğumuzda toplam çalışma sayısı yirmi dokuzdur. Bunlardan on altı tanesi cumhuriyet döneminin önemli şahısları üzerinedir. On bir tanesi belli bir cemaat, tarikat, dernek ya da grup üzerinedir. İki çalışmada ise belli bir konu merkeze alınmıştır.

Şahıs merkezli çalışmalar içerisinde Said Nursî dört çalışmaya konu olarak seçilmiştir.[273] Abdülbaki Gölpınarlı ise iki çalışmanın konusu olmuştur.[274]Samiha Ayverdi,[275] İzmirli İsmail Hakkı,[276] Filibeli Ahmed Hilmi,[277] Namık Kemal,[278] Hüseyin Hilmi Işık,[279] Ömer Nasuhi Bilmen,[280] Ahmet Hamdi Akseki,[281] Ahmet Cevdet Paşa,[282] Muhammed Tavid et-Tancî[283] ve Mehmet Akif Ersoy[284] ise birer çalışmanın konusu olmuştur.

Cemaat, tarikat, dernek, vakıf ve dinî gruplar  üzerine yapılan çalışmalardan dört tanesi, daha önce İmamiye’de bahsettiğimiz üzere, Türkiye Caferiliği hakkındadır. Çağrı-Der ve Guraba Yayınları üzerine bir,[285] Nesil Grubu hakkında bir,[286]Hizbu’t-Tahrir ve Ercüment Özkan hakkında bir,[287] 1980-90’lı yıllardaki mealciler hakkında bir,[288] İskenderpaşa Cemaati hakkında bir,[289] vaizlerin din anlayışları hakkında bir,[290] Sakarya-Erenler ilçesindeki Romanların dinî tutum ve davranışları üzerine bir çalışma[291] yapılmıştır.

Konu merkezli iki çalışmadan birinde dinî akım ve cemaatlerin Hızır anlayışları,[292] diğerinde ise Türkiye İslamcılığı[293] ele alınmıştır.

Türkiye’deki Alevilik dışı dinî gruplar ve akımlarla ilgili yüksek lisans çalışmalarının genellikle şahıslar üzerinde yoğunlaşmış olması bu alanda yeterli derinliğin oluşmadığının bir göstergesidir. Başta Sünni gruplar olmak üzere farklı akımların din ve siyaset anlayışları üzerine yoğunlaşacak çalışmalara ihtiyaç vardır.

    SONUÇ

Türkiye’de İslam Mezhepleri Tarihi Bilim Dalı’nda yapılan yüksek lisans çalışmalarını değerlendirdiğimiz bu çalışmamızda şu sonuçlara ulaşılmıştır:

1. Alanda 2017 yılı başları itibarı ile 350 civarında tez tamamlanmıştır. Tezlerin önemli bir kısmı Ankara, İstanbul, İzmir, Konya, Kayseri gibi büyük şehirlerdeki köklü üniversitelerde yapılmıştır.

2. Tez danışmanları genellikle İslam Mezhepleri Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyeleri olmakla birlikte başta Kelam olmak üzere diğer Anabilim Dalları’ndan da danışmanlar atanmıştır. Alan dışından danışmanların kontrolünde yapılan tezlerin bir kısmının konu başlığı, içerik ve metot olarak İslam Mezhepleri Tarihi nosyon ve bakış açısına sahip olmadığı gözlenmiştir.

3. Alanda yapılan ilk çalışmalar genellikle klasik konularda yoğunlaşırken, son dönemde Türkiye içinde ve dışındaki çağdaş İslamî akım ve şahıslar tez konusu olarak çalışılmaya başlanmıştır. Ancak bu alanda alınması gereken ciddi bir mesafe vardır.

4. Genellikle klasik konular tercih edildiği için alan araştırmasına fazla ilgi duyulmamıştır. Çok fazla tercih edilmediği için olsa gerek, alan araştırmalarında metodik bir yetersizlik göze çarpmaktadır.

5. Klasik konularda çoğunlukla mezhebin teşekkül dönemine yoğunlaşılmış, sonraki süreçle ilgili yeterli çalışma yapılmamıştır.

6. Dönemsel olarak baktığımızda dört halife, Emevîler ve Abbasîler dönemlerine yoğunlaşılmış; Selçuklu ve Osmanlı gibi daha sonraki dönemler hemen hemen hiç çalışılmamıştır.

7. Klasik makâlât türü eserler ve bu eserlerdeki tasnif sistemleri, İmamiye ve Alevîlik-Bektaşîlik konularında sayısal bir yoğunlaşma olmuştur. Yine erken dönemdeki fırkalardan Haricîlik ve Mutezile’ye çağdaşlarına oranla daha fazla ilgi gösterilmiştir. Ancak Mürcie, Zeydiye, İsmailiye, Nusayriye, Dürzîlik, Babîlik-Bahaîlik, Kadiyanîlik-Ahmedîlik gibi mezheplerle Türkiye ve Türkiye dışındaki çağdaş İslam akımlarıyla ilgili çalışma sayısı yetersiz kalmıştır.

8. Ehl-i Sünnet ve alt kollarıyla ilgili de çalışmalar yapılmıştır. Ülkemizdeki Müslümanların çoğunluğunun Hanefî-Maturidî bir çizgide oldukları düşünülürse, bu alanla ilgili tamamlanmış dokuz çalışmanın son derece yetersiz olduğunu, mevcut tezlerin kemiyet olarak bu geleneğin tarihi değişim ve gelişim süreçlerini izah etmekten uzak olduğunu söylemeliyiz.

9. Ülkemizin dini alandaki önemli gerçeklerinden birisi de tasavvuftur. Ancak bu alanda Alevîlik-Bektaşîlik dışındaki çalışma sayısı oldukça yetersizdir. Bu alandaki boşluğu dolduracak ve İslam Mezhepler Tarihi alanının bakış açısıyla tasavvufi şahıs ve ekolleri ele alacak bilimsel çalışmalara acil ihtiyaç vardır.

10. Bazı tezlerde zaman, mekân, mezhep sınırlamasına gidilmeksizin çok genel bir başlık tercih edildiği, içerikte de bu genel yaklaşımın devam ettiği gözlenmiştir. Oysa İslam Mezhepleri Tarihi, mezhepleri ve onların üretmiş oldukları fikirleri zamanını ve mekânını tespit ederek süreç mantığı içerisinde tarihlendirmeyi hedefler. Bu açıdan özellikle mukayeseli çalışmalarla kavramsal tezlerde çalışmanın belli bir zaman, mekân ve mezheple sınırlandırılması ve süreç mantığı içerisinde değişim ve kırılmaların tespit edilmeye çalışılması hedeflenmelidir.

11. Bazı konularda tekrarlar olduğu, benzer tez konularının çalışıldığı tespit edilmiştir. Tez konusu seçerken daha dikkatli davranılması ve alanda yapılan çalışmalardan haberdar olunması gerektiği görülmektedir.


KAYNAKÇA

[1] İslam Mezhepleri Tarihi Anabilim Dalı’nın gelişim seyriyle ilgili olarak bkz. Hasan Onat, “Türkiye’de İslam Mezhepleri Tarihi’nin Gelişim Seyrinde Prof. Dr. Ethem Ruhi Fığlalı’nın Yeri”, Ethem Ruhi Fığlalı’ya Armağan, Ankara 2002; Osman Aydınlı, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İslâm Mezhepleri Tarihi Yazıcılığı, Hititkitap, Ankara 2008, 307-310.

[2] Bkz. http://ktp.isam.org.tr/?url=tezilh/findrecords.php. Erişim tarihi: 22.11.2017.

[3] Prof. Dr. Cihat Tunç, Prof. Dr. İlyas Çelebi ve Yrd. Doç. Dr. İsmail Yürük bu durumun bazı örnekleridir.

[4] Yapılan tezlerin 220 tanesi klasik konu ve şahıslarla, 127 tanesi çağdaş akım ve şahıslarla alakalıdır.

[5] Yapılan tezlerin yaklaşık 220 tanesi konu merkezli iken, şahıs merkezli çalışma adedi 75, eser tanıtımı ve incelemesi 50 civarındadır.

[6] Alan araştırması türünde 19 çalışma tespit edilebilmiştir.

[7] Hüseyin Akgül, Mutahhar b. Abdurrahman’ın Risâle fî Tekfîri’ş-Şîa’sı, DEÜSBE, İzmir 1994.

[8] Tevfik Kök, Reddü’l-Hilâf ve Faslü’l-İhtilâf İsimli Eser ve Tahlili, EÜSBE, Kayseri 1995.

[9] Muammet Aktaş, İzmirli İsmail Hakkı’nın Muhassal Kelam ve’l-Hikme Adlı Eserindeki İslâm Mezhepleri ve Bunların Kaynaklara Göre Değerlendirilmesi, EÜSBE, Kayseri 1996; Kemal Karabiber, Fahreddin er-Râzî’ye Göre İslam Mezheplerinin Tasnifi, HÜSBE, Urfa 1996; Ahmet Ak, Şehristânî’nin el-Milel ve’n-Nihal’inde İslam Mezheplerinin Tasnifi, MÜSBE, İstanbul 1996.

[10] Cenksu Üçer, el-Hîtî’nin es-Seyfü’l-Bâtır Adlı Eseri ve Mezhepler Tarihindeki Yeri, OMÜSBE, Samsun 1998.

[11] Muzaffer Tan, Batınilik Kavramı ve Batıni Fırkaların Tasnifi Meselesi, AÜSBE, Ankara 2000.

[12] Mehmet Muçhan, İzmirli İsmail Hakkı’nın el-Cevâbü’s-Sedîd fî Beyâni Dîni’t-Tevhîd Adlı Eserinin, Abdülaziz Çaviş’in Anglikan Kilisesine Cevap ve Milaslı İsmail Hakkı’nın Hakikat-ı İslam Adlı Eseriyle Karşılaştırmalı Tahlili, EÜSBE, Kayseri 2001.

[13] Eşarî ile ilgili üç çalışma yapılmıştır: Kadir Gömbeyaz, Makâlât Geleneğinde İmam Eş‘arî, UÜSBE, Bursa 2005; Mehmet Haberli, Eş‘arî’nin Makâlât’ında Haricîler’in Sınıflandırılması ve Öne Çıkan Görüşleri, MÜSBE, İstanbul 2006; Alpaslan Köse, Eş‘arî’nin Makâlât’ında Şiî Grupların Sınıflandırılması ve Önemli Görüşleri, MÜSBE, İstanbul 2006. Mekh3ul en-Nesefî ile ilgili iki çalışma yapılmıştır: Hasan Acar, MutîMekhûl en-Nesefî’nin ‘Kitâbu’r-Redd ‘alê’l-Ehvâve’l-Bida’ İsimli Eserinde Mezheplerin Tasnifi ve Mürciî Makâlât Geleneği İçindeki Yeri, AÜSBE, Ankara 2003; Ahmet İzol, Mutî en-Nesefî’nin ‘Kitâbu’r-Redd ‘alê’l-Bida’ Adlı Eserinin Tercüme ve Tahlili, HÜSBE, Urfa 2013. Fahreddin er-Razî’ninİ‘tikâdât’ı iki çalışmaya konu olmuştur: Karabiber, Fahreddin er-Râzî’ye Göre İslam Mezheplerinin Tasnifi; Ahmet Kara, Fahreddin er-Râzî ve İtikâdâtuFıraki’l-Müslimînve’l-Müşrikîn Adlı Eserinin Mezhepler Tarihi Yazıcılığındaki Yeri ve Önemi, SÜSBE, Konya 2010. İbn-i Hazm’ınFisâl’i iki farklı çalışmanın konusu yapılmıştır: Hüseyin Güneş, İbn-i Hazm’ın el-Fisâl’indeEş‘arîlerle İlgili Görüşleri ve Bunun Değerlendirilmesi, SÜSBE, Konya 2003; AkhmetovGaziz, İbn-i Hazm’ın Mezhepler Tarihindeki Yeri ve el-Fisâl Adlı Eserinde Mezhepleri Ele Alış Yöntemi, SÜSBE, Konya 2010.

[14] Yusuf Kahraman, Abdulkahir Bağdâdî, Şehristanî ve İbn Hazm’ın İslam Mezheplerini Tasnif Yöntemleri, MÜSBE, İstanbul 2003.

[15] Mustafa Seviş, Bağdâdî ve Nevbahtî’nin İtikadî Fırkaları Tasnifi, YYÜSBE, Van 2003.

[16] Muçhan, İzmirli İsmail Hakkı’nın el-Cevâbü’s-Sedîd fî Beyâni Dîni’t-Tevhîd Adlı Eserinin, Abdülaziz Çaviş’in Anglikan Kilisesine Cevap ve Milaslı İsmail Hakkı’nın Hakikat-ı İslam Adlı Eseriyle Karşılaştırmalı Tahlili.

[17] Mine Gök, İlk Dönem Sünnî Makâlât Türü Eserlerde Şiî Fırkaların Tasnifi Problemi, ÇÜSBE, Adana 2015.

[18] Tan, Batınilik Kavramı ve Batıni Fırkaların Tasnifi Meselesi.

[19] Bu çalışmalar Osman Oral, Handan Köksal, Ahmet Selim Harputlu, Ali Aslan, Ramazan Aydın, Rakan Tahseen Hama ve Saman Smael Qader tarafından yapılmıştır.

[20] Sevde İla, Hz. Âişe ve Peygamber Sonrası Siyasî Hayattaki Rolü, ÇÜSBE, Adana 2007.

[21] Fatih Topaloğlu, Hz. Ali’nin Hz. Osman Dönemi Siyasi Olaylarına Yönelik Tutumu, DEÜSBE, İzmir 2001; Hacer Suiçmez, Hz. Ali’nin Savaşları ve İslam Mezhepler Tarihi Açısından Önemi, MÜSBE, İstanbul 2010.

[22] Zeynep Sürmeli, Hz. Hasan ve Soyuna Mezhebi Yaklaşımlarla Biçilen Siyasi ve Dinî Rol Problematiğinin Analizi, FÜSBE, Elazığ 2012.

[23] Erkan Özata, Hasan-ı Basrî ve Kelamî Görüşleri, CÜSBE, Sivas 2007.

[24] Feyza Güner, Ömer b. Abdülaziz Döneminde Mezhep Hareketleri, AÜSBE, Ankara 2001; Murat Tokgöz, Emevî Halifelerinden Ömer b. Abdülaziz’in Hâricî ve Şîî Mezhep Akımlarına Yönelik Siyaseti, CÜSBE, Sivas 2009.

[25] Mehmet Atalan, Mezhepler Tarihi Açısından Cafer es-Sadık, AÜSBE, Ankara 1998.

[26] Zafer Özdemir, Mezhepler Tarihi Açısından Buharî, AÜSBE, Ankara 2001.

[27] Ali Atmaca, Ahmet Yesevi’nin İnanç ve Düşünce Dünyası, CÜSBE, Sivas 2008.

[28] Nihal İçten, Fuzuli ve Mezhebi Görüşleri, NEÜSBE, Konya 2013.

[29] Süleyman Çam, Kütüb-ü Tis‘a’daki Hadislere Göre Hâricîlik, DEÜSBE, İzmir 2002.

[30] Mehmet Çetinkaya, İslam Mezhepleri Tarihi Açısından Sahih-i Buharî, MÜSBE, İstanbul 2006.

[31] Mümine Kübra Gebel, İslam Mezhepler Tarihçilerinin Mezheplerle İlgili Hadisleri Değerlendirmeleri, SİÜSBE, Maraş 2016.

[32] Muharrem Akoğlu, Cahiliye Dönemi Arap Kültürünün Mezheplerin Doğuşuna Etkisi, EÜSBE, Kayseri 1995.

[33] Ali Hançer, Erken Dönem İslâm Tarihinde İktisadi Olaylar ve Mevâli’nin Mezheplerin Oluşumuna Etkisi, NEÜSBE, Konya 2013.

[34] Zaylabidin Hacımamatov, Türklerin İslâmlaşma Sürecinde Mezheplerin Rolü, AÜSBE, Ankara 2001.

[35] Abdülkader Durguti, Hulefâi Râşidîn Dönemi Siyasi Olayları ve Mezheplerin Oluşumuna Etkisi, SÜSBE, Konya 2010.

[36] Kahraman Erdoğan, Mesalib Bağlamında Ehl-i Sünnet ve Şia’da İlk Üç Halife (İbn Teymiye ve İbn Mutahhar el-Hıllî Örneği), NEÜSBE, Konya 2012.

[37] Topaloğlu, Hz. Ali’nin Hz. Osman Dönemi Siyasi Olaylarına Yönelik Tutumu; Nejdet Akay, Hz. Osman Dönemi Fitne Olayları ve Temel Sebepleri, MÜSBE, İstanbul 2012.

[38] Suiçmez, Hz. Ali’nin Savaşları ve İslam Mezhepler Tarihi Açısından Önemi; Ali Durmuş, İslam Tarihinde İlk Dönem Mezhepleşmeye Etki Eden İhtilaflar ve Kemaleddin Şükrü’nün ‘İslam Tarihinde Nifak: Ali’ Eserine Göre Hz. Ali Dönemindeki Problemlerin Mezheplerin Oluşumundaki Rolü, İÜSBE, İstanbul 2012; İsa Karadere, Cemel ve Sıffîn Savaşlarının İslam Mezhepleri Tarihi Açısından İncelenmesi, NEÜSBE, Konya 2013; Zekai Türkmen, Cemel ve Sıffin Savaşlarının İslam Mezheplerinin Oluşumuna Etkisi, DEÜSBE, İzmir 2016; Yusuf Sansarkan, İslam Düşünce Geleneğinde Tahkim Meselesi ve Mezhebi Ekoller Üzerindeki Etkisi, UÜSBE, Bursa 2017.

[39] İla, Hz. Âişe ve Peygamber Sonrası Siyasî Hayattaki Rolü.

[40] Bilal Güler, Emevîler Dönemi Sosyal Hayatın Mezheplerin Doğuşuna ve Gelişmesine Etkileri, EÜSBE, Kayseri 1998.

[41] Güner, Ömer b. Abdülaziz Döneminde Mezhep Hareketleri.

[42] Tokgöz, Emevî Halifelerinden Ömer b. Abdülaziz’in Hâricî ve Şîî Mezhep Akımlarına Yönelik Siyaseti.

[43] İsmail Numanoğlu, Abbasilerin İlk Döneminde Zındıklık Hareketi, NEÜSBE, Konya 2011.

[44] Yusuf Koçak, Abbasiler’in Kuruluş Döneminde Abbasiyyun-Talibiyyun Çekişmesi, AÜSBE, Ankara 2014.

[45] Selim Kaya, Selçuklular Dönemi Fikir Hareketleri, EÜSBE, Kayseri 1995.

[46] Zeki Değmiş, Osmanlılarda İtikadi Mezhepler, YYÜSBE, Van 2006.

[47] Mevlüt Albayrak, Ehl-i Sünnet Kelamcılarına Göre Akıl, DEÜSBE, İzmir 1993.

[48] Fahri Sağlık, İslam Mezheplerinde Te’vil, MÜSBE, İstanbul 1992.

[49] Yunus Şanlı, İslam Mezheplerinin İyiliği Emretme Kötülükten Alıkoyma Konusuna Yaklaşımları, CÜSBE, Sivas 2004.

[50] Kadriye Yanmış, İslam Mezheplerinde Tekfir ve İbadiyye’nin Tekfir Anlayışının Mukayesesi, DÜSBE, Diyarbakır 2015.

[51] Mustafa Canpolat, İslam Mezhepler Tarihinde Büyük Günah Meselesi, HÜSBE, Urfa 1998; Mehmet Bağcı, İslam Mezheplerinde İman ve Büyük Günah Problemi, MÜSBE, İstanbul 2008.

[52] Bağcı, İslam Mezheplerinde İman ve Büyük Günah Problemi.

[53] Ahmet Yönem, Mehdilik Fikri ve Müslümanlar Arasındaki İlk Tezahürleri, AÜSBE, Ankara 1998.

[54] Alperen Çelik, Sünnî Dünyada Belli Başlı Mehdîlik Hareketleri, MÜSBE, İstanbul 2005.

[55] Yasemin Çağlayan, Onaltıncı Yüzyılın İlk Çeyreğinde Osmanlı Devleti’ndeki Mehdîlik Hareketleri, MÜSBE, İstanbul 2009.

[56] Muhammed Cihat Oruç, Mehdilik Düşüncesinin İslam Mezheplerindeki Yansıması, ŞÜSBE, Şırnak 2016.

[57] Bülent Ünal, Semantik Açıdan Kur’an’da Hilâfet Kavramı, DEÜSBE, İzmir 1990.

[58] Yasin Taş, Zeydiye’nin İmamet Anlayışı: Doğuşu ve Gelişmesi, MÜSBE, İstanbul 2005.

[59] Mehmet Sever, Sa’deddîn Taftazânî’nin İmamet Anlayışı ve İlk Dönem Siyasi Olayları Değerlendirişi, OMÜSBE, Samsun 2012.

[60] Şerafettin Sofuoğlu, Takiyye Kavramı, AÜSBE, Erzurum 2001.

[61] İsmail Demir, İslam Mezheplerinde Biat Algısı, ONMÜSBE, Çanakkale 2015.

[62] Mehmet Nuri Genç, İslam Mezhepleri Tarihinde Ehl-i Beyt Kavramı, AÜSBE, Erzurum 2003.

[63] Kamile Ünlüsoy, İslâm Düşünce Tarihinde Vesâyet Problemi (Hicri I. ve II. Asırlar), SDÜSBE, Isparta2005.

[64] Abdulkerim Yatğın, İslâm Fırkalarında Rec‘at Kavramı, MÜSBE, İstanbul 2009.

[65] Tan, Batınilik Kavramı ve Batıni Fırkaların Tasnifi Sorunu.

[66] Mahmut Yıldız, Halku’l-Kur’ân Tartışmalarının Siyasi, Sosyal ve İtikadî Boyutları (Me’mun Dönemi Örneği), MÜSBE, İstanbul 2003.

[67] Ali Suuçak, Müslüman Toplumda Taassup, SDÜSBE, Isparta 2015.

[68] Mehmet Şükrü Kılıç, Erken Dönem İslâmî Oluşumlar Arasında Yaşanan İletişim Sorunu, SÜSBE, Konya 2004.

[69] Prof. Dr. Seyit Bahçıvan beş, kelam anabilim dalı öğretim üyeleri dört teze danışmanlık yapmışlardır.

[70] Muçhan, İzmirli İsmail Hakkı’nın el-Cevâbü’s-Sedîd fî Beyâni Dîni’t-Tevhîd Adlı Eserinin, Abdülaziz Çaviş’in Anglikan Kilisesine Cevap ve Milaslı İsmail Hakkı’nın Hakikat-ı İslam Adlı Eseriyle Karşılaştırmalı Tahlili.

[71] Kahraman, el-Bağdâdî, Şehristânî ve İbn Hazm’ın İslâm Mezheplerini Tasnif Yöntemleri.

[72] Adnan Gedikoğlu, Kur‘an Ayetleri Bağlamında İbnü’l-Mutahhar el-Hillî ve İbn Teymiyye’ye Göre İmâmet Anlayışı, SÜSBE, Konya 2008; Kahraman Erdoğan, Mesalib Bağlamında Ehl-i Sünnet ve Şia’da İlk Üç Halife (İbn Teymiyye ve İbnü’l-Mutahhar el-Hillî Örneği), NEÜSBE, Konya 2012.

[73] İsa Öner, Mu‘tezile ve Eş‘ariyye’deVa‘d ve Va‘îd Problemi, SÜSBE, Konya 2008; Züleyha Güney, Eş’ariyye ve Mu’tezile’nin Tevhid Anlayışının Mukayesesi, MÜSBE, İstanbul 2010.

[74] Mehmet Ali Söyler, Mu‘tezile el-Usûlü’l-Hamsesi’nin Ehl-i Sünnet Açısından Değerlendirilmesi, HÜSBE, Urfa 1997; Semra Dönmez, Mu‘tezile ve Ehl-i Sünnet Bağlamında Ahiret Alemi, SÜSBE, Konya 2007; Meliha Bilge, Ehl-i Sünnet ve Mu‘tezile’nin Adalet Prensibine Yaklaşımları, MÜSBE, İstanbul 2009.

[75] Mehmet Ümit, Hicri III. Asırda Şii Mutezile İmamet Tartışmaları ve İskâfî’nin Yeri, AÜSBE, Ankara 1996.

[76] Adem Lök, İslâm Mezhepleri Tarihinde Bir İlke Olarak Emri Bi’l-Ma’rûf ve Nehyi ‘ani’l-Münker: Hâricîlik ve Mu’tezile Örneğinde Bir Karşılaştırma, AÜSBE, Erzurum 2011.

[77] Ahmet Pekkirişçi, Hâricîler ve Vehhâbilerin ve Ortaya Çıktıkları Dönemlerin Ortak Özellikleri, SÜSBE, Konya 2011.

[78] Halis İshak, Vehhabilik ve Ehl-i Sünnete Göre Şefaat Görüşü, DEÜSBE, İzmir 1991.

[79] Nuh Çakır, Şiî ve Sünnî Topluluklarda Muharrem Ayı Etkinlikleri, AÜSBE, Erzurum 2008.

[80] Mustafa Özgen, Eş‘ari ve Mâtüridi Mezhepleri Arasındaki Görüş Farkları, SÜSBE, Konya 1992.

[81] Ahmet Sonay, İmâmiyye ve Nusayriyye’de Dört Sefir Telakkisi, ÇÜSBE, Adana 2016.

[82] Rifat Türkel, İnanç Esasları Açısından Nusayrîlik-Alevîlik Mukayesesi, MÜSBE, İstanbul 2001.

[83] Mehmet Kalaycı, Hicri V. Asırda Ehl-i Sünnet, AÜSBE, Ankara 2005.

[84] Mustafa Türk, Ehl-i Sünnet Ekolü, CÜSBE, Sivas 2006.

[85] Ahmet Göğen, Ehl-i Sünnet’e Göre Ahiret Öğretisi, CÜSBE, Sivas 2012.

[86] Dönmez, Mu‘tezile ve Ehl-i Sünnet Bağlamında Ahiret Alemi; Bilge, Ehl-i Sünnet ve Mu‘tezile’nin Adalet Prensibine Yaklaşımları; İshak, Vehhabilik ve Ehl-i Sünnete Göre Şefaat Görüşü; Çakır, Şiî ve Sünnî Topluluklarda Muharrem Ayı Etkinlikleri; Kahraman, Mesalib Bağlamında Ehl-i Sünnet ve Şia’da İlk Üç Halife; Söyler, Mu‘tezile el-Usûlü’l-Hamsesi’nin Ehl-i Sünnet Açısından Değerlendirilmesi.

[87] Ruslan Memetov, Kırım’da Geleneksel Sünnilik ve Habaşiler Hareketi, SDÜSBE, Isparta 2016.

[88] Fatmanur Alibekiroğlu, Ehlu’r-Rey’in İtikadi Boyutu (Ebu Hanife Örneği), AÜSBE, Ankara 2011; Bekir Şahbaz, Ebu Hanîfe’nin Mürciîliği Tartışması, NEÜSBE, Konya 2016.

[89] Abdurrahman Asaroğlu, Manisalı Ebu’l-Münteha ve Fıkhü’l-Ekber Şerhi (Tahkik, Tahlil, Tercüme), EÜSBE, Kayseri 1996.

[90] Maksut Çetin, Te’vilatu’l-Kur’an Ekseninde Maturidi’nin Siyaset Olgusuna Yaklaşımı, AÜSBE, Erzurum 2008.

[91] Muhammet Sami Demirci, Hicri V ve VI. Yüzyıllarda Mâverâünnehirde Yaşamış Mâturidî Âlimlerin Mâturidîlik İçindeki Yeri ve Görüşleri, NEÜSBE, Konya 2012.

[92] Mursel Erdoğan, Maturidiliğin Anadolu’ya Gelişi, AÜSBE, Ankara 2006.

[93] Şafak Çatal, Ebû Muîn en-Nesefî’nin İman ve Tekfir Anlayışı, OMÜSBE, Samsun 2014.

[94] Ahmet Aksoy, Muhammed b. Hasan eş-Şeybanî ve İtikadî Görüşleri, EÜSBE, Kayseri 2013.

[95] Mustafa Özgen, Eş’ari ve Mâtüridi Mezhepleri Arasındaki Görüş Farkları, SÜSBE, Konya 1992.

[96] Tahsin Yıldırım, Ebü’l-Hasen el-Eş’ari’nin Siyaset Anlayışı, KÇÜSBE, İzmir 2016; Sever, Sa’deddîn Taftazânî’nin İmamet Anlayışı ve İlk Dönem Siyasi Olayları Değerlendirişi; Eyüp Yiğit, İmam Beyhaki’nin Hayatı ve İtikadî Görüşleri, YYÜSBE, Van 2013.

[97] Haberli, Eş‘arî’nin Makâlât’ında Haricîler’in Sınıflandırılması ve Öne Çıkan Görüşleri; Güneş, İbn-i Hazm’ın el-Fisâl’indeEş‘arîlerle İlgili Görüşleri ve Bunun Değerlendirilmesi; Fryad Mohammed Ameen Sulaiman, Molla Gürânî’nin “el-Kevserü’l-Cârî ila Riyadi Ahâdîsi’l-Buhârî” Adlı Eseri Bağlamında Sahabe Dönemi Olaylarına Bakışı, YYÜSBE, Van 2016.

[98] Özgen, Eş‘ari ve Mâtüridi Mezhepleri Arasındaki Görüş Farkları; Levent Akoğul, Cübbâî-Eş’arî İlişkisi ve İtizâlin Eş’arîliğe Katkısı, ÇÜSBE, Adana 2004; Öner, Mu‘tezile ve Eş‘ariyye’de Va‘d ve Va‘îd Problemi; Güney, Eş’ariyye ve Mu’tezile’nin Tevhid Anlayışının Mukayesesi.

[99] Fikri Göncü, İbn-i Teymiye’nin İman-Amel İlişkisi, OMÜSBE, Samsun 2015.

[100] İsmail Akkoyunlu, İbn Teymiyye’nin İman Konusunda Mezheplere Bakışı, AÜSBE, Ankara 2011.

[101] Mohammad Dawod Hajizade, İbn Teymiyye’nin Aşırı Şiî Fırkalara Yaklaşımı, NEÜSBE, Konya 2016.

[102]Gedikoğlu, Kur‘an Ayetleri Bağlamında İbnü’l-Mutahhar el-Hillî ve İbn Teymiyye’ye Göre İmâmet Anlayışı.

[103] Muhyittin İğde, İmam Berbehârî ve Ekolü, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2008.

[104] İsa Koç, Haşeviyye Fırkası, SDÜİFD, Isparta 2015.

[105] Mehmet Çelenk, Muhammed b. Abdulvehhab’ın Hayatı ve İtikadi Görüşleri, MÜSBE, İstanbul 1999.

[106] Abdulğani Aydın, Afganistan’da Taliban Hareketinin Ortaya Çıkışı ve Mezhebi Görüşleri, SÜSBE, Konya 2010.

[107] Osman Demirci, M. M. Futeyyih’in Necd el-İhvan Fırkası veya Bugünkü Vehhabilik İsimli Eseri Işığında Necd İhvanı Teşkilatı ve Son Suûd Devletinin Kuruluşu, MÜSBE, İstanbul 2013.

[108] Şule Ermiş, Vehhâbîlik’te Bid’at Anlayışı, MÜSBE, İstanbul 2004; Nihat Şahin, Vehhâbîlik’te Bid’at Anlayışı, MÜSBE, İstanbul 2005.

[109] Veysel Koç, Vehhâbilik ve Temel Prensipleri, MÜSBE, İstanbul 2005.

[110] Muhammed Mücahid Dündar, Vehhâbîlikte Tevhîd ve Şirk, MÜSBE, İstanbul 2006.

[111] İshak, Vehhabilik ve Ehl-i Sünnete Göre Şefaat Görüşü.

[112] Pekkirişçi, Hâricîler ve Vehhâbilerin ve Ortaya Çıktıkları Dönemlerin Ortak Özellikleri.

[113] Rukiye Koçak, Muhammed Abduh’ta Selefi Eğilimler, MÜSBE, İstanbul 2006.

[114] İsa Koç, Haşviyye Fırkası, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, SDÜSBE, Isparta 2015.

[115] Bekir Altun, Selefîlik-Vehhabîlik ve Türkiye’deki Faaliyetleri, İÜSBE, İstanbul 2015.

[116] Mustafa Çalışkan, Türkiye’de Selefî Faaliyetler: 1980 Sonrası Çağrı-Der ve Guraba Yayınları Örneği, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2016.

[117] Harun Yıldız, İlk Dönem Haricilerinin Doğuşunu Etkileyen Sosyo-kültürel Faktörler, OMÜİFD, Samsun 1998.

[118] Fuat Kavukçu, Hariciliğin Doğuşundaki Kelami Motifler, UÜSBE, Bursa 1984.

[119] Orhan Ateş, İlk Harici Fikirlerin Teşekkülü, AÜSBE, Ankara 1999.

[120] Metin Gönen, Ezârıka’nın Doğuşu ve Görüşleri, AÜSBE, Ankara 2006.

[121] Halit Kars, Hâricî Fırkalarından Sufriyye’nin Doğuşu ve Gelişmesi, AÜSBE, Erzurum 2012.

[122] Cevat Sülün, Câbir b. Zeyd ve İbâziyye İçindeki Rolü, DÜSBE, Diyarbakır 2016.

[123] Yahya Ertürk, Ebû Ubeyde Müslim b. Ebî Kerîme ve Kuzey Afrika İbâziliğinde Hameletü’l-İlm’in Etkisi, DÜSBE, Diyarbakır 2014.

[124] Kadriye Yanmış, İslam Mezheplerinde Tekfir ve İbadiyye’nin Tekfir Anlayışının Mukayesesi, DÜSBE, Diyarbakır 2015.

[125] Cihat Kullay, Hâricîlik’te Hurûc, Ku‘ûd ve Hicret, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2007.

[126] Mahmut Kazmaoğlu, Cihat ve Terör Açısından Hâricîlik, DEÜSBE, İzmir 2003.

[127] Lök, İslâm Mezhepleri Tarihinde Bir İlke Olarak Emri Bi’l-Ma’rûf ve Nehyi ‘ani’l-Münker: Hâricîlik ve Mu’tezile Örneğinde Bir Karşılaştırma; Ferman Akıncı, İlk İslam Fırkalarından Hâricîlerde İyiliği Emir ve Kötülükten Sakındırma Prensibi (el-Emri Bi’l-Ma’rûf ve’n-Nehyi ‘ani’l-Münker), MÜSBE, İstanbul 2004.

[128] Hasan Hüseyin Ballı, İlk Hâricîlerde Demokrasi Anlayışı, DEÜSBE, İzmir 2002.

[129] Süleyman Çam, Kütüb-ü Tis‘a’daki Hadislere Göre Hâricîlik, DEÜSBE, İzmir 2002.

[130] Kadriye Yıldırım, Hâricî Zihniyetin Oluşumu ve Günümüzdeki Tezahürleri, ÇÜSBE, Adana 2011.

[131] Pekkirişçi, Hâricîler ve Vehhâbilerin ve Ortaya Çıktıkları Dönemlerin Ortak Özellikleri.

[132] Sönmez Kutlu, Mürcie ve İtikadi Görüşleri, AÜSBE, Ankara 1989.

[133] Bekir Şahbaz, Ebu Hanife’nin Mürciîliği Tartışması, NEÜSBE, Konya 2016.

[134] Kıyasettin Koçoğlu, Maturidi’ye Göre Mürcie, AÜSBE, Ankara 2000.

[135] Erol Erdem, Kerramiye Mezhebi ve İtikadi Görüşleri, AÜSBE, Ankara 1994.

[136] Cemil Paslı, Mutezile Fırkası, SÜSBE, Konya 2000.

[137] Osman Aydınlı, İlk Mu’tezilî Fikirlerin Teşekkülü, AÜSBE, Ankara 1992; Yunus Kaplan, Horasan Mu’tezilesi ve Ebu’l-Kâsım el-Ka’bî’nin Hayatı, MÜSBE, İstanbul 2006; Abdullah Ömer Yavuz, Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey Döneminde Mu’tezile, EÜSBE, Kayseri 2015; Cemil Hakyemez, Bişr b. el-Mu’temir ve Mu’tezile’nin Bağdat Ekolünün Doğuşu, AÜSBE, Ankara 1998; Mahfuz Okulevi, Mu’tezile’nin Basra ve Bağdat Ekollerine Ayrılış Süreci, YYÜSBE, Van 2013.

[138] Refik Yılmaz, Dırâr b. Amr ve Mu’tezile İçerisindeki Yeri ve Önemi, AÜSBE, Erzurum 2013; Ayşe Neslihan Acar, Ebû’l-Kâsım el-Ka’bî’nin Makâlât’ında Mu’tezile’yi Ele Alış Şekli, AÜSBE, Ankara 2006; Nisa Gecekuşu, Kadı Abdulcebbar’ın İmamet Anlayışı, FÜSBE, Elazığ 2012.

[139] Sıddık Yılmaz, Mu’tezile’nin el-Adl, el-Va’dve’l-Vaid Prensiplerine Göre İnsan Fiillerinin Değerlendirilmesi, EÜSBE, Kayseri 2000.

[140] Ümit, Hicri III. Asırda Şii Mutezile İmamet Tartışmaları ve İskâfî’nin Yeri; Lök, İslâm Mezhepleri Tarihinde Bir İlke Olarak Emri Bi’l-Ma’rûf ve Nehyi ‘ani’l-Münker: Hâricîlik ve Mu’tezile Örneğinde Bir Karşılaştırma; Söyler, Mu‘tezile el-Usûlü’l-Hamsesi’nin Ehl-i Sünnet Açısından Değerlendirilmesi; Dönmez, Mu‘tezile ve Ehl-i Sünnet Bağlamında Ahiret Alemi; Bilge, Ehl-i Sünnet ve Mu‘tezile’nin Adalet Prensibine Yaklaşımları; Öner, Mu‘tezile ve Eş‘ariyye’deVa‘d ve Va‘îd Problemi; Güney, Eş’ariyye ve Mu’tezile’nin Tevhid Anlayışının Mukayesesi.

[141] Yahya Doğan, Rafıza Kavramı ve Rafızilik, AÜSBE, Ankara 2000.

[142] Gök, İlk Dönem Sünnî Makâlât Türü Eserlerde Şiî Fırkaların Tasnifi Problemi; Adem Özyurt, Nevbahtî’nin Fıraku’ş-Şîa’sında Şiî Mezheplere Yaklaşımı, OMÜSBE, Samsun 2009.

[143] Murat Han Aksoy, Şii Paradigmanın Oluşum Sürecinde “Hüsniye”nin Yeri ve Önemi, ÇÜSBE, Adana 2010.

[144] Hasan Onat, Emeviler Devri Şiî Hareketleri, AÜSBE, Ankara 1986.

[145] Rıdvan Özdinç, İlk Şiî Kelamcılar ve Görüşleri, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2004; Mehmet Boğdi, İmam Rabbani’nin Şîa Eleştirisi, NEÜSBE, Konya 2015.

[146] Harun Doğan, Şiî Mezheplerde Rec’at Anlayışı, SÜSBE, Konya 2004; İlhan Baran, İmâmet Nazariyesi Bağlamında Şîa’nın Sünni Kaynaklardaki Referansları, DÜSBE, Diyarbakır 2011; Erdoğan, Mesalib Bağlamında Ehl-i Sünnet ve Şia’da İlk Üç Halife (İbn Teymiye ve İbn Mutahhar el-Hıllî Örneği); Çakır, Şiî ve Sünnî Topluluklarda Muharrem Ayı Etkinlikleri.

[147] Kazım Karayiğit, Tarihi Süreçte Caferiyye Kavramı, DEÜSBE, İzmir 2017.

[148] Şahin Ahmedov, Sâsânî Kültürünün Şîa’nın Teşekkülündeki Rolü, AÜSBE, Ankara 2001.

[149] Yakup Keskin, İmâmiye Mezhebinin İlk Ortaya Çıkışı ve Belli Başlı İddiaları, OMÜSBE, Samsun 2001.

[150] Ali Avcu, İmâmiyye Şîası’ndaİmâmet Anlayışının Doğuşu, OMÜSBE, Samsun 2002.

[151] Rıdvan Özdinç, İlk Şiî Kelamcılar ve Görüşleri, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2004.

[152] Abdülkadir Dağ, İmamiyye Şiasında Gaybet-i Suğra, HÜSBE, Urfa 1998.

[153] Ali Çiftçi, İmâmiyye Şîası’nda Sefirler Dönemi, MÜSBE, İstanbul 2003; Hamdi Kaya, İmâmiyye Şîası’nda Sefirler Dönemi, MÜSBE, İstanbul 2006; Sonay, İmâmiyye ve Nusayriyye’de Dört Sefir Telakkisi.

[154] Feyza Doğruyol, Şiî-İmâmî Gelenekte Gaybet İnancının Temellendirilmesi, SÜSBE, Sakarya 2014.

[155] Nuran Üçok, Şii İhticâc Geleneği: Kuleyni Örneği, AÜSBE, Ankara 2013.

[156] Habib Kartaloğlu, Şeyh Saduk ve Şeyh Müfîd Bağlamında İmâmiyye’de Ahbarî-Usûlî Farklılaşması, SÜSBE, Sakarya 2011.

[157] Vahid Taghiyev, İbnü’l-Mutahhar el-Hillî’nin İmâmet Düşüncesi, MÜSBE, İstanbul 2007.

[158] Gedikoğlu, Kur‘an Ayetleri Bağlamında İbnü’l-Mutahhar el-Hillî ve İbn Teymiyye’ye Göre İmâmet Anlayışı.

[159] Bu istisna çalışmada Alevi çevrelerde tedavülde olan Hüsniye isimli eserin Alevi çevrelerde İmamî bir etkilenmenin ortaya çıkmasındaki işlevi konu edinilmiştir. Bkz. Murat Han Aksoy, Şii Paradigmanın Oluşum Sürecinde “Hüsniye”nin Yeri ve Önemi, ÇÜSBE, Adana 2010.

[160] İbrahim Halelşah, İmâmiye Şîası’nda İmâm ve Özellikleri, MÜSBE, İstanbul 2003; İlhan Baran, İmâmet Nazariyesi Bağlamında Şîa’nın Sünnî Kaynaklardaki Referansları, DÜSBE, Diyarbakır 2011.

[161] Ömer Niyaz Uysal, İmamiyye Şiasında Masumiyet Anlayışının Doğuşu, SDÜSBE, Isparta 1997; Zekeriya Doğrusözlü, İmamî-Şiî Kaynaklarında On Dört Masum’un Ölümleri İle İlgili İddialar, MÜSBE, İstanbul 2015.

[162] Murat Alkan, İmâmiyye Şîası’nda Takiyye, MÜSBE, İstanbul 2006.

[163] Nigar Bacak, İmamiyye Şiası’nda Sahabe Anlayışı, SÜSBE, Konya 2009.

[164] Fatih Çatmakaş, İmâmiyye Şîası’nın Kur’ân Hakkındaki Görüşleri, AÜSBE, Erzurum 2008.

[165] Osman Çiçek, İmâmiyye Şîası’nda Rec’at İnancı, AÜSBE, Erzurum 2004.

[166] Ercan Dağdeviren, Ankara İli Keçiören İlçesinde Yaşayan Caferilerde Dini Hayat ve İlçenin Günümüz Dini Yapısı, FÜSBE, Elazığ 1998.

[167] Yavuz Yıldız, Gebze Caferi Toplumunun Sosyo-Kültürel Yapısı (İnanç ve Değerler Bağlamında Alan Araştırması), MÜSBE, İstanbul 2009.

[168] Abdullah Koç, Iğdır’da Caferîlik, DEÜSBE, İzmir 2010.

[169] Harun Türkoğlu, Din Algısı ve Toplumsal Yapı Açısından Türkiye’deki Caferiler (İstanbul Örneği), İÜSBE, İstanbul 2014.

[170] Halil Işılak, Irak’ta Merci-i Taklid Kurumu, EÜSBE, Kayseri 2015.

[171] Mehemmed Mahmudov, Bağımsızlığından Sonra Azerbaycan’da Dinî Gelişmeler, DEÜSBE, İzmir 2004.

[172] Kaya Oflaz, Ali Şeriati’nin Dini ve Siyasi Görüşleri, FÜSBE, Elazığ 2012; İbrahim Gez, Ali Şeriati’nin Şiiliğe Bakışı, CÜSBE, Sivas 2015.

[173] İmran Çelik, Seyyid Hüseyin Nasr’ın İslam Mezhepleri, Fikir ve Siyaset Ekolleri Üzerine Düşünceleri, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2008.

[174] Yusuf Gökalp, Zeydilik ve Taberistan’da Yayılması, AÜSBE, Ankara 1999.

[175] Aydın Erdoğan, Zeydiyye’nin Doğuşu ve İnanç Sistemi, MÜSBE, İstanbul 2002.

[176] Yasin Taş, Zeydiyye’de İmâmet Düşüncesi: Doğuşu ve Gelişmesi, MÜSBE, İstanbul 2005.

[177] İlmi Guri, Mezhepler Tarihi Kaynaklarında Zeydiyye Fırkası, UÜSBE, Bursa 2010.

[178] Murat Akdoğan, Zeydiyye’de İman-Amel İlişkisi, MÜSBE, İstanbul 2004.

[179] Muhammed Hüseyin Demir, Zeydiyye’ye Göre İmâmet ve İmâmda Bulunması Gereken Özellikler, MÜSBE, İstanbul 2003.

[180] Hatice Polat, Gâliye Kavramı ve Şia İçinde Ortaya Çıkan Gâli Fırkalar, DEÜSBE, İzmir 2016.

[181] Sıddık Korkmaz, Abdullah İbn-i Sebe, SÜSBE, Konya 1996.

[182] Yaşar Kocadağ, Keysâniyye’nin Doğuşu, Gelişimi ve Düşünceleri, MÜSBE, İstanbul 2004.

[183] İbrahim Babür Gündoğdu, Hişâm b. Hâkim el-Mukanna ve Mukannaiyye Hareketi, AÜSBE, Ankara 2001.

[184] Nuran Erdoğruca, Ebû Müslim Horasanî ve Müslimiyye Hareketi, AÜSBE, Ankara 2001.

[185] Ali Zeynel, Kakaiyye Hareketi, AÜSBE, Ankara 2004.

[186] Güzide Ülger, Bağdadi’nin İslam Dışı Saydığı Mezheplerin Kaynaklar Açısından Değerlendirilmesi, ÇÜSBE, Adana 2010; Adem Sezgin Uzun, İbn Hazm’ın Gulat Anlayışı ve Gâlî Fırkalar, İÜSBE, İstanbul 2013; Mohammad Dawod Hajizada, İbn Teymiyye’nin Aşırı Şiî Fırkalara Yaklaşımı, NEÜSBE, Konya 2016.

[187] Agil Şirinov, İslâm Mezhepleri Tarihi Literatüründe Aşırı Fırkalar ve Görüşleri, MÜSBE, İstanbul 2003; Şadettin Göksu, Şîa’da Aşırı Fırkaların İnanç ve Düşünceleri, MÜSBE, İstanbul 2003; Ferhat Maden, Şii Mezheplerde Hulûl Anlayışı, OMÜSBE, Samsun 2015.

[188] Ahmed Ibrahim Alkhalil, Gazzali’nin Batıniliğe Karşı Mücadeledeki Rolü, YYÜSBE, Van 2016.

[189] Mederbek Kadyrov, Ağa Han İsmailileri, AÜSBE, Ankara 2009.

[190] Aytekin Şenzeybek, Dürzîlik: Doğuşu ve Temel Prensipleri, SÜSBE, Konya 2001.

[191] Muhammet Raşit Batur, Nusayrîliğin Teşekkülü ve İnanç Sistemi, MÜSBE, İstanbul 2002.

[192] Firdevs Kılıç, Hatay Nusayrîlerinde Haydarîlik, EÜSBE, Kayseri 2002.

[193] Sonay, İmâmiyye ve Nusayriyye’de Dört Sefir Telakkisi; Türkel, İnanç Esasları Açısından Nusayrîlik-Alevîlik Mukayesesi.

[194] Mehmet Akça, Yezidîler, İnanç Esasları, İbadetleri ve Ritüelleri, MÜSBE, İstanbul 2006.

[195] Yusuf Öz, Mardin Yezidîleri: İnanç, Sosyal Hayat ve Coğrafî Dağılım, MÜSBE, İstanbul 2007.

[196] Yunus Kerçin, Tarihsel ve Kültürel Boyutlarıyla Yezidilik (İdil-Midyat Örneği), ŞÜSBE, Şırnak 2015.

[197] Mustafa Ünsal, Ali Muhammed Şirâzî ve Bâbîlik Hareketi, MÜSBE, İstanbul 2003.

[198] Süleyman Özkaya, Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Bahailik Hareketi, DEÜSBE, İzmir 1997.

[199] Zeynel Adanalı, Bahâîliğin Tarihsel Gelişimi ve Bugünkü Bahâîliğin Görüşleri, EÜSBE, Kayseri 2001; Ahmet Fuat Çandır, Tarihten Günümüze Bahâîlik, MÜSBE, İstanbul 2006.

[200] Sümeyra Teymur, Bahailikte İnanç ve İbadet, MÜSBE, İstanbul 2009.

[201] Halide Rumeysa Küçüköner, Mirza Beşiruddin Mahmud Ahmed ve Ahmediyye Cemaati’ndeki Yeri, DÜSBE, Diyarbakır 2011.

[202]Abdulhamit Piştofoğlu, Ahmediye Cemaati ve Türkiye’deki Faaliyetleri, İÜSBE, İstanbul 2014.

[203] :Ömer Faruk Koyuncu, Anadolu Aleviliğinin Toplumsal Kökenleri, CÜSBE, Sivas 1999.

[204] Nevzat Şensizoğlu, Şah İsmail Devrinde Anadolu’da Safevî-Alevî Faaliyetleri, MÜSBE, İstanbul 2015.

[205] Ahmet Keven, Yavuz Sultan Selim Dönemi: Anadolu’da Kızılbaşlık ve Kızılbaşlar, YÜSBE, Yalova 2015.

[206] Elif Gül Akman, Onaltıncı Asır Osmanlı Toplumunda Bellibaşlı Kızılbaş İsyanları, MÜSBE, İstanbul 2008.

[207] Adem Boz, Bektaşi Tekkelerinin Kapatılmasının Doğurduğu Sonuçlar, EÜSBE, Kayseri 2015.

[208] Betül Özey, Bektaşîlik-Yeniçeri Ocağı İlişkisi, MÜSBE, İstanbul 2013.

[209] Faik Aslan, Hacı Bektaş-ı Velî’nin Düşünce Dünyası, CÜSBE, Sivas 2007.

[210] Fatih Yavaş, Hacı Bektâş-ı Velî’nin Vilayetnâme’sindeki İslâm Öncesi ve İslâmî Motiflerin Değerlendirilmesi, MÜSBE, İstanbul 2006; Cemil Cihan Macit, Manzum Hacı Bektâş-ı Velî Vilâyetnâmesi Üzerine Bir İnceleme, SDÜSBE, Isparta 2012.

[211] Murat Tavşanlı, Pir Sultan Abdal’da Dinî Düşünce Boyutu, CÜSBE, Sivas 2011.

[212] Hacer Sarıgül, Bediüzzaman Said Nursî’nin Alevîliğe Bakışı, HÜSBE, Urfa 2015.

[213] Doğan Kaplan, Fuat Köprülü’ye Göre Anadolu Alevîliği, SÜSBE, Konya 2002.

[214] Muhammet Avcı, Kültür ve Yaşayışları Yönüyle Bafra ve Hacıbektaş Alevileri, EÜSBE, Kayseri 1999.

[215] Adem Aydın, Akdağmadeni Yöresi Ardıçalanı ve Bozhüyük Köylerinde Alevilik, AÜSBE, Erzurum 2009.

[216] Mustafa Caner, Sarıoğlan Yöresi Alevi-Bektaşi İnançlarının Tespit ve Değerlendirilmesi, EÜSBE, Kayseri 1996.

[217] Şengül Alazcıoğlu, Sungurlu ve Çevresindeki Alevîlerin Kültürel ve Dini Yapısı, CÜSBE, Sivas 2003.

[218] Fikri Kaya, Şarkışla Emlek Yöresinde Yaşayan Alevîlerin Kültürel ve Dinî Yaşantıları Üzerine Bir İnceleme, CÜSBE, Sivas 2003.

[219] Murat Çetin, Alevîlerin Dînî İnanç ve Yaşantıları (Gölkaya Örneği), SÜSBE, Sakarya 2010.

[220] İbrahim Gökdemir, Divriği İlçesinde Yaşayan Alevilerde Dini Hayat ve Yaygın Halk İnançları, CÜSBE, Sivas 2011.

[221] İhsan Ünlü, Alevilikte Dedelik ve Ocak Anlayışı “Tercan Örneği”, CÜSBE, Sivas 2013.

[222] Ahmet Yıldırım, Kırşehir ve Yöresinde Babâîlik ve Bektaşîliğin Mezhepler Tarihi Açısından İncelenmesi, EÜSBE, Kayseri 2002.

[223] İskender Tanış, Günümüzde Alevi-Sünni İlişkileri (Isparta-Yakaören Köyü Örneği), SDÜSBE, Isparta 2016.

[224] Ramazan Tarik, Tekirdağ Yöresi Alevi-Bektaşi Kültürü (Kılavuzlu Köyü Örneği), MÜSBE, İstanbul 2012.

[225] Talip Tuğrul, Tunceli Alevîliğinde İnanç ve İbâdet (Sarı Saltık Ocağı Örneği), MÜSBE, İstanbul 2006.

[226] Ali Kocadayı, Kaşdişlen Tahtacılarının Dinî ve Sosyokültürel Yapısı, MÜSBE, İstanbul 2013.

[227] Nazan Ağalday, Tarihsel ve Kültürel Boyutlarıyla Diyarbakır’da Alevilik, ŞÜSBE, Şırnak 2016.

[228] Lokman Kılavuz, Çat Aleviliği, AÜSBE, Erzurum 2015.

[229] Ömer Kara, İstanbul’daki Vakıf ve Dernekler, MÜSBE, İstanbul 2003.

[230] Fevzi Rençber, İstanbul’da Mevcut Cem Evleri ve Faaliyetleri, MÜSBE, İstanbul 2008.

[231] Adil Seyman, Balkanlar’da Alevî Bektaşîlik, MÜSBE, İstanbul 2006.

[232]Şabani Ahmet, Bulgaristan’da Alevilik “Yablanova Örneği”, İÜSBE, İstanbul 2012.

[233]Luan Afmataj, Arnavutluk Bektaşiliği, Başlangıcı, Gelişmesi ve Günümüzdeki Durumu, MÜSBE, İstanbul 2009.

[234] Metin İzeti, Makedonya’da Bektaşilik, DEÜSBE, İzmir 1998.

[235] Canan Sultan Özalp, Alevîlik’te Buyruk Kavramı ve İmâm Câfer Örneği, HÜSBE, Urfa 2006.

[236] Abdulbahri Bilişmek, Alevîlik’te Ayinler, MÜSBE, İstanbul 2006.

[237] Abdulbaki Bakır, Alevîlik’te Erkan ve Düşkünlük, MÜSBE, İstanbul 2009.

[238] Fatmagül Saklavcı, Alevî-Bektâşî İnançlarında Sembol ve Motifler, CÜSBE, Sivas 2015.

[239] Sümeyra Yakar, Alevilik’te Hak, Muhammed, Ali İnancı, MÜSBE, İstanbul 2011.

[240] Mehmet Özkorkmaz, Alevilerin On İki İmam Algısı, DÜSBE, Diyarbakır 2011.

[241] Cihat Şeker, Alevîlik’te Dedelik Kurumu ve İşlevi, MÜSBE, İstanbul 2005.

[242] Sermin Çalışkan, Alevilik’te Dört Kapı Kırk Makam, MÜSBE, İstanbul 2010.

[243] Ömer Faruk Savuran, Anadolu Aleviliğinde Düşkünlük Kurumu ve Günümüzdeki İşlevselliği, DEÜSBE, İzmir 2010.

[244] Adil Kacır, Alevi ve Bektaşi Düşüncenin Kültürel Kaynaklarında Hz. Ali Algısı “Nesîmî Örneği”, YYÜSBE, Van 2014.

[245] İbrahim Bozkurt, Günümüz Alevî Dedelerinin Eserlerine Göre Alevîlik, MÜSBE, İstanbul 2009.

[246] Samet Karahüseyin, Alevî-Bektaşîlikte Hurufîliğin Etkisi (Alevî-Bektaşî Klasik Metinler Örneği), EÜSBE, Kayseri 2017.

[247] Orhan Özkan, Alevî-Bektaşî Klasiklerinde Sahabe Algısı, BÜSBE, Yozgat 2015.

[248] Yaşar Şanlı, Cem Dergisi’nde Sunulan Alevîlik, KTÜSBE, Trabzon 2005.

[249] Hacer Tuna, Pir Sultan Abdal Kültür-Sanat Dergisinde Sunulan Alevilik, İÜSBE, İstanbul 2011.

[250] Ali Uysal, Alevî Örgütlenmesi Bünyesinde Cem Vakfı ve Faaliyetleri, MÜSBE, İstanbul 2002.

[251] Mehmet Ali Balkanlıoğlu, Alevîliğin Günümüzdeki Problemleri, MÜSBE, İstanbul 2006.

[252] Murat Gevrek, Alevî Öğrenci ve Velilerin Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi Derslerine Bakışları, CÜSBE, Sivas 2005.

[253] İlknur Kalaycı, Günümüz Anadolu Aleviliği İçerisinde tezahür Etmiş Ateist ve İslâm Dışı Söylemler, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2009.

[254] Hanifi Şahin, Bâtınîlik Alevîlik İlişkisi, AÜSBE, Erzurum 2002.

[255] Türkel, İnanç Esasları Açısından Nusayrîlik-Alevîlik Mukayesesi.

[256] Erol Erdem, Kerramiye Mezhebi ve İtikadi Görüşleri, AÜSBE, Ankara 1994.

[257] Muhsin Demir, Ahîlik, Ahi Evran-ı Velî ve Kırşehir’de Ahîlik Kutlamaları, CÜSBE, Sivas 2004.

[258] Atmaca, Ahmet Yesevî’nin İnanç ve Düşünce Dünyası; Ercan Tatlı, Karacaahmet Sultan ve Karacaahme tDergahı, MÜSBE, İstanbul 2008; Betül Kurşun, Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde Mezhep Anlayışı, NEÜSBE, Konya 2014; Sezgin Elmalı, Molla Hayâlî’nin Kelâmî Görüşleri (Şerhu’l-Kasîdeti’n-Nûniyye Bağlamında), TÜSBE, Edirne 2016.

[259] Songül Akkoyunlu, Hasan el-Benna’nın Din ve Siyaset Anlayışı, FÜSBE, Elazığ 2012.

[260] Merve Koç, Hasan Turabi’nin Din ve Siyaset Anlayışı, KÜSBE, Kastamonu 2017.

[261] Gülşen Şahin, Mevdûdî’nin Din ve Siyaset Anlayışı, FÜSBE, Elazığ 2011.

[262] Rukiye Koçak, Muhammed Abduh’taki Selefî Eğilimler, MÜSBE, İstanbul 2006.

[263] İmran Çelik, Seyyit Hüseyin Nasr’ın İslam Mezhepleri, Fikir ve Siyaset Ekolleri Üzerine Düşüncesi, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2008.

[264]Abid Sevgili, Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-Dâve’d-Devâ Adlı Eseri, DÜSBE, Diyarbakır 2011.

[265] Husein Rızai, Hüseyin Cozo (Husein Dozo) ve İslâmî Modernist Düşüncenin Yugoslavya’ya Yansıması, MÜSBE, İstanbul 2002.

[266] Sami Abdulqader Mustafa, Yenidünya Düzeni ve İslamî Hareketler, DÜSBE, Diyarbakır 2016.

[267] İsmail Sevili, Romanya’da İslam Dini ve Bölgedeki Müslümanların Din Algısına Etki Eden Faaliyetler, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2015.

[268] Nesibe Kamberi, Makedonya’da Komünizm Sonrası Dönemde Ortaya Çıkan Dini Akımlar ve Temel Görüşleri, UÜSBE, Bursa 2015.

[269] Erkan Baysan, Sivas Polis Meslek Yüksekokulu’nda Afgan Polis Adaylarının Görmüş Oldukları Eğitim, CÜSBE, Sivas 2015.

[270] Bülent Keleş, Almanya’da İslam ve Müslümanlar (Bavyera Örneği), CÜSBE, Sivas 2012.

[271] Mustafa Yiğitoğlu, Türkiye’de II. Vatikan Sonrası Müslüman-Hıristiyan İlişkileri, MÜSBE, İstanbul 2006.

[272] Mahmut Güzel, Kur’an ve İncillere Göre Hz. İsa’nın Ref’i, EÜSBE, Kayseri 2000.

[273] Hacer Sarıgül, Bediüzzaman Said Nursî’nin Alevîliğe Bakışı, HÜSBE, Urfa 2015; Sait Akdağ, Said Nursi ve Siyasi Düşüncesi, MÜSBE, İstanbul 2009; Sinan Özyurt, Bediüzzaman Said Nursî’nin İtikadi-Siyasi İslâm Mezheplerine Bakışı, MÜSBE, İstanbul 2010; Derya Kesik, Said Nursî’nin Risalelerinde Mehdîlik Telakkisi, MÜSBE, İstanbul 2007.

[274] Adil Çiftçi, Abdulbâki Gölpınarlı’nın Hayatı, Eserleri ve Mezhep Anlayışı, CÜSBE, Sivas 2003; Leyla İlkay Özsüer, Abdülbâki Gölpınarlı’nın Eserlerinde Hz. Ali Tasavvuru: Kaynakları ve Etkileri, MÜSBE, İstanbul 2006.

[275] Fatih Sancılı, Samiha Ayverdi’nin Dinî Düşüncesi, CÜSBE, Sivas 2013.

[276] Ramazan Aydın, İzmirli İsmail Hakkı’nın Dürzi Mezhebi Adlı Eserinin Latinize Edilmesi, MÜSBE, İstanbul 2015.

[277] Ferhan Çiftçi, Filibeli Ahmet Hilmi’nin Din Anlayışı, SDÜSBE, Isparta 2015.

[278] Sema Kaya, Osmanlı’nın Son Döneminde Modernleşme Çerçevesinde Namık Kemal ve Dini Görüşleri, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2014.

[279] Sebahat Mutlu, Hüseyin Hilmi Işık’ın Hayatı, Eserleri ve Düşünce Dünyası, CÜSBE, Sivas 2005.

[280] Cengiz Özdemir, Ömer Nasuhi Bilmen’e Göre İtikadi İslam Mezhepleri ve Dini Akımlar, OGÜSBE, Eskişehir 2013.

[281] Mevlüt Tosun, Ahmet Hamdi Akseki’nin Günümüz İslam Düşüncesindeki Yeri, SDÜSBE, Isparta 2015.

[282] Ahmet Bedri Yavuz, İslam Mezhepleri Tarihi Açısından Ahmet Cevdet Paşa, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2016.

[283] Ebru Koçak, Muhammed Tavid Tanci ve Mezhepler Tarihçiliği, AÜSBE, Ankara 2013.

[284] Hasan Kaya, Mehmet Akif Ersoy’un Dini ve Siyasi Etkileri, FÜSBE, Elazığ 2009.

[285] Mustafa Çalışkan, Türkiye’de Selefi Faaliyetler: 1980 Sonrası Çağrı-Der ve Guraba Yayınları Örneği, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2016.

[286] Muhammed Nurullah Alagöz, Türkiye’de Dinde Reform Tartışmaları: Nesil Dergisi Örneği, OMÜSBE, Samsun 2016.

[287] Yusuf Elmas, Hizbu’t-Tahrir ve Ercüment Özkan’ın Siyasi ve Dini Görüşleri, FÜSBE, Elazığ 2008.

[288] Feride Ocakoğlu, 1980-90 Yılları arasında Türkiye’de Mealcilik Akımı, HÜSBE, Urfa 2010.

[289] İmmigülsün Pala, 1980’lerde Türkiye’de Dini Akımlar: İskenderpaşa Cemaati Örneği, OMÜSBE, Samsun 2016.

[290] Esma Selvi, Türkiye’de Din Anlayışının Oluşmasında Vaaz ve Vaizlerin Rolü, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2015.

[291] İsa Balcıoğlu, Erenler İlçesindeki Roman Vatandaşların Dini Tutum ve Davranışları, SÜSBE, Sakarya 2011.

[292] Basri Canpolat, Günümüz Türkiye’sindeki Dini Akım ve Cemaatlerde Hızır Telakkisi, MÜSBE, İstanbul 2010.

[293] Mücahit Şahin, Türkiye’de İslamcılık ve Siyasal İslam, ÇOMÜSBE, Çanakkale 2016.