Kur’an’a Göre Sahteyi Hakikiden Ayırmakta Zorlanmanın Sebepleri: Yalan ve Rüşvet Örneği

Kur’an’a Göre Sahteyi Hakikiden Ayırmakta Zorlanmanın Sebepleri: Yalan ve Rüşvet Örneği


2021 32. cilt – 2. sayı



aEskişehir Osmangazi Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü Tefsir ABD, Eskişehir, TÜRKİYE


Sahteyi hakikiden ayırmak normalde zor değildir. Sahtenin tespitinde zorlanma yaşanıyorsa iki ihtimal vardır. Birincisi, sahte olanın sahteliğini belli edecek detaylar daha fazla gizlenmeye çalışılmıştır. İkincisi ise sahte anlaşılmasın diye karşı tarafın alıcılarına müdahale edilmiştir. Bir taraftan sahteliğin ortaya çıkmasına yarayacak detayları gizleme üzerine titiz bir çalışma yapılırken bir taraftan da, sahtenin sahte olmadığı yalanına ağırlık verilir. Sahteliğin ortaya çıkmaması ve hakikiymiş gibi görünmesi için tarih boyunca rüşvet önemli bir işlev görmüştür. Rüşvet sayesinde karar mekanizmaları, vicdanları yaralayan ve haklı olanı cezalandıran kararlar verebilmiştir. Mâide suresinde Peygamber Efendimize yapılan bir hakemlik müracaatı üzerine konu gündeme gelmiş, yalan ve rüşvetin soru soran kesim tarafından karar verecek kişi için sıkça kullanıldığı uyarısı yapılmıştır. Bu çalışma, Mâide suresinin 42. ayetinde dile getirilen hususu dikkate alarak insanın sahte olana nasıl meyledebildiği sorusuna cevap aramakla başlar. Araştırmada bahsi geçen ayet-i kerime incelenmiş ve sahteye meyletmekten nasıl korunmak gerektiği hususu üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Yalan; rüşvet; sahte; hakiki; mâide suresi 42. ayet


It’s not a difficult choice to distinguish fake from the truth normally. If it’s difficult to detect a falsehood, it means there are two possibilities. In the first case, further details that would indicate the fake of the falsehood are attempted to be hidden. In the second case, played with the settings of the counterparty who understands the fake. While a meticulous study of not seeing, hearing, the details that will prevent the appearance of lie is carried out, a focus is given to the production of falsehoods in the manner of suggesting that the fake is not a fake. The contribution that will make them make this decision has been the practice of named as “bribery” throughout history. Thanks to bribery, foreign interventions were made to decision-making mechanisms, thus resulting in decisions that injured consciences, produced persecution, and punished the righteous. The issue has come to the agenda of Revelation upon an application for arbitration made to our Prophet in al-Mâide Sûrah of the Qur’an. This study has begun by looking for answers to the question of how human beings tend to fake by taking into account the stated issue in Surah al-Maidah-Verse 42. The subject inspected by examining the relevant verse and the article will be terminated on how to avoid counterfeiting will be completed.


Lie; bribery; fake; truth; mâide sûrah 41. verse


It’s not a difficult choice to distinguish fake from the truth normally. Each living whose nature is not corrupted, each human whose five senses fulfill its normal function, each ordinary intellect whose emotions have not put his mind under pressure understands that fake is a fake. If it’s difficult to detect a falsehood, it means there’s a new situation. This new situation can be defined in two separate ways, via the fake and through the counterparty that will understand this situation of the fakes. In the first case, further details that would indicate the false of the falsehood are

attempted to be hidden. In the second case, played with the settings of the counterparty who understands the fake. This is done through increments and additions. While a meticulous study of not seeing, hearing, tasting, feeling the details that will prevent the appearance of lie is carried out, a focus is given to the production of falsehoods in the manner of suggesting that the fake is not a fake.

The attempt to deny the original status of the falsehood and replace it with the truth can be taken to the next stage when it is achieved to some extent with the help of the produced lies. The next stage is to utter that fake is as truth, could replace it and to decide in this direction. There are leaders who will guide the society as to whether a fake is fake or truth. It is necessary to mention those who make decisions that would make the fake undisputed against the law. The contribution that will make them make this decision has been the practice of named as “bribery” throughout history. Thanks to bribery, foreign interventions were made to decision-making mechanisms, thus resulting in decisions that injured consciences, produced persecution, and punished the righteous.

The issue has come to the agenda of Revelation upon an application for arbitration made to our Prophet in Mâide Sûrah, one of the Madanî suresures of the Qur’an. In the verse, the Prophet was warned by expressing that lies and bribery were frequently used by the questioning people as a method of deceiving the decision-maker. This study will begin by looking for answers to the question of how human beings tend to fake by taking into account the stated issue in Surah Maidah-Verse 42. However before this question, the two concepts must also be addressed which need to be mentioned and to be referred to the definitions, namely, the fake and truth. The truth means that it has remained in the originality created by Allah Ta’ala, its purity is intact and its quality has not changed. Fake is the reverse. The thing that tries to look like the real thing, which is artificial, whose original has been corrupted, whose purity has disappeared, is called a fake. How can people treat a fake as truth when definitions are so clear? How will the falsehood of fake be detected when it is attempted to replace the truth? What needs to be done at this point is the necessity of distinguishing the truth from the fake. How can the truth be distinguished from the fake? This problem should also be evaluated with a title. In this regard, our nature will help us the most, and our religion will guide us. The infallible measure is the Qur’an. What Qur’an refers to as the truth will forever preserve these qualities. The rest turns out to be fake spontaneously.

Although the truth is very clear, it may not be preferred by humans. The fake can replace the truth. What is to be done in this case is to insist that the fake is fake, to support the truth and to always make the choice in favor of the truth. The truth is inherently powerful because of this characteristic. The fake is weak, but the fake is intended to be replaced by the truth with some additional support.

In the Mâide Sûrah 41st Verse, it is referred to the situation of some Jews who want to test Prophet Muhammad by themselves and some hypocrites who are instruments of their games. These people who listen to the Prophet with the intention of denying him, play upon play in order to violate his principles. The Verse warns the Prophet and protects him from making mistakes by explaining the games of his opponents. They believe that the Prophet can do these things because they have a great reputation for lying and resorting to bribery in decision-making. Whereas the Prophet will never do what they do. The Verse will reveal the lies which they told the Prophet in order to change his mind.

The Jews did not go to ask questions to the Prophet, and they sent hypocrites. The Verse also explains that they are hypocrites and are being used by Jews. The 42nd Verse mentions the traditional attitude of the Jews. According to the statement of the Verse, they resorted to lie when they did not want to apply this provision, even with regard to the provisions clearly written in the Torah but which they did not like.

Every result that is not true becomes easy to get when lies are produced for a specific purpose, normal conversations, when they are listened to be denied, and when bribes are put in place to get the result driven by these lies. One of the points emphasized by the Verse is that the truth, not the lie, is always become prevalent. In addition, there should not be showed slack in taking measures to prevent the production of lies. Second, when the detection of the lie must be punished. Third, the principle of “Amr bi al-Ma’rouf”, voicing the right thing, is never abandoned.

As for bribery, people should first be ensured to have an Islamic morality that does not incite such immorality. Another point is this: a simultaneous and coordinated struggle must be carried out with those who are vulnerable to offer and accept bribes. Otherwise, bribery is not immorality to be taken lightly. When it reaches the people in the position of decision-making, the accrual of right will be eliminated and superstitious power will be gained. Although, in the final analysis, it is inevitable that the falsehood will be doomed to perish in the face of the right everyone should do their part in preventing fake and wrong from replacing the truth.

Sebeplerden yola çıkarak bir neticeye varmak zor değildir. Zor olan, ulaşılan bu anlamın hakiki anlam olup olmadığını tespit etmektir. “Hakiki anlama ulaşıldığı”nın somut göstergesi; doğru davranışlardır. Bu davranışlar üretilmiyorsa, hakiki anlama ulaşılmamış demektir. Hakiki anlamı bulma yolculuğuna çıkan hiç kimse, normal şartlarda hakikat ortada dururken bir başkasını tercih etmez. Hakiki olmayana normalde rağbet edilmez. Eğer ediliyorsa, bu durumun mutlaka araştırılması gereken mühim sebepleri vardır. Bir şeyin hakiki anlamını elde etmeye çalışmak aynı zamanda hakiki isimlendirmeleri ve hakiki değerlendirmeleri de aramayı gerekli kılar. Hakikatin peşinde koşan, bu yolculuğunda seçici olmayı öğrenir. Seçici davranarak hakikatin tarafında kendini konumlandırmaya alışır. Böylece sahteyle arasına mesafe koyar.

Hakiki olmayanı iki kısımda ele almak mümkündür. Bunların ilki, “hakikat dışı”; diğeri ise hakikiye benzemeye çalışan, o gibi görünmek isteyen ve hakikinin hak ettiği değere talip olan “sahte” olarak ifadelendirilebilir. Sahteyi üreten, onun hakiki olmadığını en iyi bilendir. Bundan dolayı sorun hem sahteyi üretende hem de onu hakikinin yerine koymaya kalkışandadır. Bu kalkışmanın bilinçli olması durumunda bir kişilik sorunundan bahsetmek gerekecektir. Bizim burada konu edindiğimiz durum, sahtenin hakikinin yerine konması için yapılanlar ve bu çalışmalar sonucunda hakiki ile sahteyi ayırmakta zorlanan kitlelerin durumudur. Gelinen bu noktada şu sorular üretilebilir: “Kitleler ne tür yönlendirmeler ve algı yüklemeleriyle sahteyi hakikinin yerine kabullenirler? Sahteyi hakikinin tahtına yerleştirmek isteyenler onu niçin ve nasıl hakiki’ymiş gibi göstermeye çalışırlar? Kitlelerin sahteye hakiki değeri vermesi için kullanılan yöntemler nelerdir?” Bu soruların cevapları, farklı disiplinlerin ortaya koyduğu yöntem ve çalışmalar yardımıyla verilebilir. Burada bir sınırlama yaptığımızı ve bu cevapları Kur’an’dan aradığımızı, dolayısıyla yazıda Kur’an dışı kaynaklara yapılan müracaatın sınırlı olacağını baştan ifade etmekte yarar vardır.

Günümüzde, özellikle Müslümanlar arasında yaygın hâle gelme tehlikesi baş gösteren bir duruma da değinmek gerekmektedir. Söz konusu olan; sahtenin hakikinin yerine konma çabalarına ses çıkartmama problemidir. Bu sessizlik, basit bir vurdumduymazlıktan, kısa süreliğine yapılan bir geçiştirmeden, ihmalden yahut olan bitene körleşmekten öte bir durumdur. Sahtenin sahteliğini dile getirenlerin olmamasına, olacaksa da sayılarını çoğaltmamaya, seslerini olabildiğince kısmaya yönelik sistemli yürütülen bir çabanın neticesinde işin bu noktaya geldiği düşünülmektedir. Zira sahteyi hakikinin yerine geçirmeye çalışan çaba, sanıldığından çok daha güçlü, iyi desteklenen ve kusursuz işlemesi için gerekenlerin yapıldığı bir çabadır ve planı kusursuz işletmek için kendini hedefine kilitlemiştir.

Vaktinde, sahtenin hakiki olmadığını hangi gerekçeyle olursa olsun ifade etmeyenler, kendi ihmallerinin çok da sorun olmadığını düşünebilir, zaman içinde nasıl olsa hak yerini bulur mantığını yürütebilirler. Suskun kalınan süre içinde sahteyi hakikinin yerine koymaya çalışanlar, buna ses çıkarmayanların sessizliklerini devam ettirmek için gereken tedbirleri çoktan almış olurlar. Yapılması gereken itirazlar zamanında yapılmadığı için tarihe tanıklık yapılmamış olacak ve sonraki nesillere örnek bir tutum bırakılamayacaktır.

Şimdiye kadar Kur’an bağlamında sahte, hakiki, sahteyi hakikiden ayırmak gibi başlıklarla veya bu konuların ele alındığı başka başlıklarla yapılmış tez, makale yahut kitap şeklinde müstakil bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu sebeple bu çalışma hem böyle bir konuyu gündeme getirerek alandaki bir boşluğu doldurmak hem de sahtelerin hakiki olanların yerine konulmaya çalışıldığı hususunda örneklemeler yoluyla tahliller yaparak bu alanda bir farkındalık oluşturmak amacıyla kaleme alınmıştır,


Öncelikle tanımlarına ihtiyaç duyulan ve bu çalışmada birbirinin yerine kullanılmayan iki kavram; “hakiki” ile “gerçek”tir. Gerek felsefi alanda gerek dilbilim alanında bu iki kelimenin birbiriyle benzeyen ve ayrılan yönlerinin olduğu, hangisiyle ne kastedildiğine dair kapsamlı açıklamaların ve operasyonel/ işevuruk tanımların yer aldığı çalışmalar vardır.[1] Burada bu farklılıklara değinilmeyecektir. Sadece çalışma boyunca okuyucunun zihninde bir karışıklığa meydan vermemek adına bazı kavram ve kelimelerin neyi anlatmak üzere kullanıldığının belirlenmesi amaçlanmıştır.

Batılın zıddı olan hak, bir şeyin gerçekliğini yakinen idrak etmek ve yapılması gerekeni doğru yapmaktır.[2] Gerçek ise somut ve nesnel olarak var olandır.[3] Biz onun gerçekliğini somut ve nesnel olarak test edebildiğimiz sürece kabul ederiz. Bu tanıma göre; elimizle tuttuğumuz bir kitabın varlığını anlatmak için “hakiki”yi değil “gerçek”i kullanmamız gerekir. Zira kitap, ben onu elimle tutup gösterebildiğim için varlığı gerçek bir nesnedir.

Hakiki; herhangi bir delile ihtiyaç duymaksızın, destekleyici bir sebebe bağlı olmaksızın ilk yaratılışından itibaren Hakk’ın ona dair takdiriyle “hakiki”lik değeri kazanmışa denir. Hakiki olan, doğru, gerçek ve sabit olandır[4], saklanmaması, batılla ve yanlışla karıştırılmaması gerekendir.[5] Örnek olarak Kur’an, Peygamber Efendimiz ve iman bizatihi haktırlar.[6] Hak, doğruluğunu ispat için delile ihtiyaç duymayan hakiki olduğunda şüphe bulunmayan,[7] yaratanın itibar ettiği ve değer atfettiği şeydir.[8] Gerçek ise yaratanın özel bir değer atfetmediği şeydir. Sonuç olarak; “niteliği/mahiyeti değişmemiş ve aslını muhafaza etmiş olana” hakiki denir.[9]

“Sahteyi hakikinin yerine koymaya kalkanlar”la kastedilen kitle, eskiden beri Allah’ın dinini tebliğ eden Peygamberini, vahyi kabullenmeyen, onların yerine kendi doğrularını yerleştirmeye açıktan yahut gizliden çalışanlardır. Açıktan çalışanların yaptıkları aşikâr olduğu için bunlara karşı bir refleks oluşturmak kolaydır. Zor olan, onlarla birlikte oldukları halde dışarıya böyle bir görüntü vermeyenlerin yaptıklarının ve söylediklerinin ayıklanmasıdır. İşbirlikçileriyle birlikte sahteyi hakikinin yerine koyma çabasında olanlar tarih boyunca çoğu zaman Allah’la savaş halinde olan Yahudiler[10] ve onlarla bu konularda işbirliği halinde olanlardır.


Farsça’da saḫten/ْت ْخَ سا kökünden türeyen[11] sahte kavramı; “yapmak, tanzim etmek, süslemek, uymak, ya- raşmak, razı olmak, hazırlanmak”, “aldatmak amacıyla taklit edilmiş”, “aslına benzetilerek yapılan taklit”, “hakikisi olmayan”[12] ve “yapma, düzme, yalandan”[13] şeklinde tanımlanmıştır. Niyet açısından sahte tanımlaması şu şekilde yapılabilir: Hakikinin gücünü kırmak, etki alanını daraltmak ve hakikinin mücadele ettiği hakikat dışındaki şeylerden bir çıkar elde etmek amacıyla , hakikinin yerine konmak üzere üretilen asılsız şeydir.

Bu tanımda sahtenin, yapanı belli olmayan bir sonuç olmadığına vurgu yapılmaktadır. Sahte, kendiliğinden bir tesadüf neticesinde oluşmaz, bir hedef için kasten üretilir. Fail-i meçhul kabul edildiğinde sahtenin üretim süreci ve üretilme maksadı dikkate alınmayabilir ancak faili özel gayretlerle saklandığında sahtenin masumiyetinden bahsetmek mümkün olmayacaktır.

Yukarıdaki tanım, sahtenin kendisine değil, onu üreten, süsleyen, pazarlayan ve savunan zihnin amacına yoğunlaşılması gerektiğine yönlendirme yapmaktadır. Bu amaç, hakikiyi ortadan kaldırmak değildir. Zaten hakikinin ortadan kaldırılmasına ontolojik olarak imkân da yoktur. Yapılmak istenen şey, hakikinin yanında onun gücünden istifade ederek sahteyi hakiki gibi gösterip, sahteye rol vermektir. Bu rolü sahteye icra ettiren zihin, o güne kadar hakikiyle gizil yürüttüğü savaşını zamanı geldiğinde açık edecektir.

Put sahtedir. Üretilme amacı, üzerinden kazanç elde etmektir. Üretildiği ilk günlerde hakikinin yerini alması mümkün değildir ama hakikinin yanında ona da bir rol biçilmiştir. Allah’a ulaşmada aracı varlık![14] Uzun süre bu kabulün yaygınlaşması için yapılan vurgu gün geçtikçe putun, kendine ibadet edilen bir varlık yerine konması sonucunu doğurur. Bu uzun soluklu çalışma, sahtenin üzerinden sağlanacak kazançlarla birlikte düşünüldüğünde aslında boşuna bir çaba değil, tam tersine titizlikte icra edilen bir stratejik hamleler bütünüdür.

Sahte, ilk günden itibaren tek başına bir kandırma aracı olarak ortaya konduğunda, kimse ona itibar etmez. Bu bilindiği için sahte, sahte olarak ortaya konmaz, hakikiden destek alacak bir kimlikle sunulur. Allah’a ulaşmada putların yardımcı/ara unsur olarak tanımlanması bu duruma örnek verilebilir.

Mahiyeti değişmemiş olana ve aslını muhafaza edene hakiki dendiği zikredilmişti. Bu tanımdan hareketle Allah’ın, başta insan olmak üzere yarattığı her şey hakikidir. Hakikatin kaynağı olan Hak Teâlâ, – hâşâ- bizi “çakma/sahte/imitasyon malzemeden” yaratmamıştır. Bize Kendinden üflediği[15] ruh da –hâşâ- sahte değildir. İnsan olarak hepimiz Hakkın, hakiki hammaddeden yarattığı, Kendi ruhundan üflediği, hakiki bir yaşam alanına gönderdiği, hakikati arama görevi verdiği ve hakikatin temsilcisi olmamızı istediği bireyleriz. Bu denklemde sahtenin yeri de yoktur, adı da.

Hakikinin aslını muhafaza etmesi için ilave bir desteğe ihtiyacı yoktur. Hakikinin yaratılıştan getirdiği safiyeti, mahiyetini değiştirme girişimleri için en önemli kalkandır. Sahtenin müdahalelerine karşı hakikati koruyan kendi hakiki ambalajıdır. Bu ambalajın değiştirilme girişimlerine karşı birtakım önlemlerin alınması gerekir. İnsan, hakikiliğini muhafaza edebilmesi için tarih boyunca vahiyle desteklenmiştir. Gönderildikleri ve asıllarını muhafaza ettikleri dönemlerde ilahi dinlerin emir, yasak, tavsiye ve sakındırmaları bu amaca yönelik yardımlar olarak da okunabilir. Diğer taraftan putun ve putçuluğun yasaklanması, sahtenin ve sahte üzerinden yapılacak kandırmaca ve sömürülerin yasaklanmasıdır. İnanç konusundaki sahteliğin tezahürü sayılabilecek olan şirk; hakiki olanla sahtenin karıştırılması uygulaması olduğu için asla affedilmeyecek olan en büyük günahtır.[16] Gönderildiği günden bugüne kadar aslı bozulmamış tek din, İslamiyet olduğu için hakiki olan her şeyin bu vasfını koruyacak olan da sadece İslamiyet’tir. Allah katında, içine sahteler karıştırıldığı için aslı bozulmuş, hakikiliğini kaybetmiş diğer dinlerin hiçbirinin İslam geldikten sonra hakiki olanı temsil etme ve insanın hakiki oluşunu muhafaza adına bir karşılığı kalmamıştır.[17]

Hakikinin bu vasfını korumak için dışarıdan başka bir desteğe ihtiyacı olmadığı yukarıda ifade edilmiştir. Bununla birlikte inanç hususunda hakiki olana savaş açılmışsa ve yerine sahtenin konması için çalışılıyorsa bu durumda hakiki inancın bekçiliği, bir anlamda namusu İslamiyet’le birlikte Müslümanlara emanet edilmiştir. Sahte inancı hakiki diye sunmak, batıl inancı hak ambalajında sunmak anlamına gelir ki; bu da Yahudilerin bilinen özellikleri arasındadır.[18]


Hakikinin namusu kendilerine emanet edilen Müslümanların önce kendilerinin sahteyi onunla karıştırmamaları ve buna teşebbüs eden hiç kimseye müsamaha göstermemeleri gerekir.

Sahteyi hakiki ile karıştırma, sıradan bir yanılgı sonucu olamaz. Bu ancak, sahtenin ilave desteklerle hakikinin yerine konması çabasının sonucudur. Bu hileler normalde kolayca fark edilebilir. Fark edilmiyorsa ya bir yönlendirme vardır yahut sahteyle ilgili uzunca süren imaj çalışmaları ve algı yönlendirmeleri yapılıyordur. Bununla birlikte hakikilerin iyi bilinip tanınması, yerine aday olan sahtenin muhatap tarafından kabulü tehlikesine karşı atılacak en kritik adımlardan biridir.

Bireyin bu bilinç düzeyine ulaşmak için işe kendinden başlaması en kısa yoldur. Biz ne kadar hakiki isek tabiat da o kadar hakikidir. Kışın soğuk, yazın sıcak olan hava, suyla buluşunca çamurlaşan toprak, yanan odundan çıkan duman… Bunların hepsi hakiki şeylerdir. Normal olan; kendisi hakiki olandan hakiki numunelerinin sadır olmasıdır, Hakk’ın yarattığı hakiki varlıklardan “hakça” şeyler sadır olmasını beklemek en doğrusudur.

Eşyanın hakikatine erişme, eşya ile doğru ilişki kurma; o eşyanın yaratılış amacını kavrayıp onu bu amaca aykırı kullanmamak demektir.[19] Eşyanın yaratılış amacını keşfedemeyip onu bu amaca uygun kullanmamanın adı “cahillik”tir.[20] Kendilerine, puta tapan başka toplulukların putları gibi bir put yapmasını İsrailoğulları istediğinde Musa Peygamber onlara; “siz gerçekten cahillik eden bir kavimsiniz”[21] demişti. Peygamber Efendimizden kendilerine “zâtu envât” benzeri bir ağaç ihdas etmesini isteyenlere Hz. Musa’nın kavmine söylediği bu sözü hatırlattığı bilinir.[22] Nuh Peygamber, kendisine inananları beğenmeyen kavminin azgınlarının “onları çevrenden uzaklaştır” imalarına olumsuz cevap verirken “ben sizi cahillik eden bir kavim olarak görüyorum”[23] deyip, kavminin yaptığını “cahillik” olarak nitelendirmişti. Lut ve Âd kavminin yaptıkları da yine onlara gönderilen peygamberler olan Hz. Lut ve Hz. Hûd tarafından “cahillik” olarak adlandırılmıştı.[24]

Görüldüğü üzere, cahilce davranışlar bütünüyle tesadüfen, bilinçsizce yapılan şeyler anlamına gelmez. Bilinçli saptırmalar, tersine değerlendirmeler, hakikate muhalif tutumlar cahillik üst başlığının altında ele alınabilecek hususlardır. Bu anlamıyla cahillik, sahteyi hakiki ile karıştırma tehlikesinin önemli sebeplerinden biri olarak ortaya çıkmaktadır.

Bu bakımdan insanlık tarihinde bolca örneği olan cahillik numunelerine yenilerini eklemeye gerek yoktur. Cahillik yapmamaya karşı azim ve kararlılık, sahteye olan meylin de önüne geçecek güçte olmalıdır. Sahteye karşı gerekli farkındalığı ve uyanıklığı göstermeyen, sahteyi hakikinin yerine koyma tehlikesi karşısında kesin ve keskin refleksleri olmayan, “pembe sahtelerden” zarar gelmeyeceğini düşünenlerin hakiki olana ve hakikate ihanet ettikleri kuşkusuzdur. İhanet; hele ki hakikate ihanet, en önce kişinin kendi vicdanına karşı işlediği bir büyük suç olur. Zira vicdanlar sahteyi değil hakikiyi kabul etmeye alışıktır. Bundan dolayı hakikati arar ve bulduğunda gerçek tatmini yaşarlar. Kendisi hakikatin kaynağı olan Allah Teâlâ’nın hatırda tutulması, bu anlamda müminlere gerçek itmi’nanı yaşatır.[25] Başka bir şey hakikinin yerine geçmez, geçirilemez. Kalplerin teskini de zaten bu sayede mümkün olur.[26] Sahtenin, hakiki gibi bir teskin gücü yoktur.


Sahte olanın sahteliğinin nasıl tespit edilebileceği sorusu en önemli sorulardan biridir. Zira konulacak doğru ölçütler, sahtenin sahteliğini tespit etme niyetinde ve kararlığında olanların işini büyük ölçüde kolaylaştırır. Aslına bakılırsa sahtenin güçsüzlüğü karşısında bedenimiz, aklımız, vicdanımız ve duygularımız hakiki olduğu için inanılmaz avantajlı durumda olan biziz.

Bütünüyle hakiki olan kendimizi “hak” olanla meşgul eder, hakkı üstün tutar ve hakkın yanında durursak, hakiki olmayanla, sahteyle aramıza mesafe koymuş oluruz. Böylece hakiki, hak ettiği yeri bizim kabul dünyamızda da bulur. Sahte, daha mücadeleye girişemeden mağlup olur.

İnsanlık tarihine bakıldığında hakkın batılla hep mücadele halinde olduğu görülür. Batıl, hakkı mağlup edemez. Batıl, kendiyle hakikinin savaşından daima yenik çıktığı için karşısına hakikiyi değil, sahteyi almak ister. Sahteyi üretenlerin, batılı yayma niyetinde olanlarla benzer hedefler gözettiği bilinir. Batıl, yok olup gitmeye mahkûm olduğu için[27] hakikiyle karşılaşmak yerine hakikinin yerine konmaya çalışılan sahtenin üretimini ve yayılmasını destekler.

Sahte kim tarafından ve ne kadar desteklenirse desteklensin, hakikinin yerine uzun süre geçemez. Bu bilinçte olanların hakikiye verdikleri destekleri azaltmamaları gerekir. Topluma önderlik edenler daima hakikinin tarafında durmalıdırlar. Sahtelerin değil, hakikilerin değer bulması, hakikilerin yaygın olarak kullanılması ve sahteye meylin en düşük seviyeye gerilemesi için topluma yön verenlerin hakikinin sonuna kadar destekçileri olmaları gerekir. Bu bilinç daima canlı tutulmalıdır. Bahsedilen canlılık, vahiyle olan irtibatın kesilmemesiyle başarılabilir.

İnsanı yaşadığı hayatta yanlışa düşmekten, hata yapmaktan alıkoyacak, hakikati ona bildirecek uyarıcı sistem vahiydir. Vahiy, hem içeriği hem de onu insanlara ulaştıran Rasulü ile birlikte insanlığa, yanlışa düşmekten korunma imkânı sunar. İnsan, sahteye karşı, vahyi devreye alarak daha dikkatli ve dirençli olur. Hakiki olmayana meyletmeme konusunda vahiy ona gerçek bir yol göstericidir.

Vahyin bu yol göstericiliği sayesinde insan hakiki olanı bilip ona ulaşmanın yollarını arayınca, sahtenin geçici cazibesi zayıflar ve talep edilir olmaktan çıkar. Sahtenin sahteliği, hakikinin gücüyle ve hakikati her şeyin üstünde tutan bireylerin taviz vermeyişiyle ayan beyan hale gelir.

Bunun yanında inanç yönünden hakikiye göre bir mukayese yapılacak olursa;

  1. Sahte inancın, onu kabul edenden istedikleri daha kolay olur.
  2. Sahte inanca erişim, onu kabullenme, daha az zahmetlidir.
  3. Sahte inancın vadettikleri de sahte olduğundan gerçek olmayan bu vaatler daha fazla talep görecek niteliktedir, daha boldur ve daha fazla arzulanabilir.
  4. Sahte inancın çevreye ve diğer inanç sahiplerine karşı sorumluluk taşıma bilinci oluşturması beklenemez.
  5. Sahte inanç, inandırıcılığını arttırmak adına daha fazla pazarlanmaya ihtiyaç duyar.
  6. Sahte inanç, hedeflenen sonuca, doğal seyre aykırı olarak daha kısa sürede ulaştırmayı vadeder.


Önemli sorulardan bir diğeri de sahtenin hakikiden nasıl ayırt edilebileceği sorusudur. Bazen sahte, hakikinin yerine o derece sahici imiş gibi yerleştirilir ve öyle güçlü desteklenir ki onu hakikiden ayırt etmek zorlaşır. Desteği azaltılsa, sahtenin sahteliği ayan beyan ortaya çıkacak ve bu ayrım zor olmayacaktır. Hakikinin, hak ettiği değeri bulmaması, hakikinin yeterince ve açıkça desteklenip daima gündemde tutulmaması sahtenin işini kolaylaştırır.

Sahteyi hakikiden ayırt edecek olan kişinin sahteyi fark edebilmesi fıtratının, bir analoji yapacak olursak; fabrika ayarlarının bozulmamış olmasıyla yakından alakalıdır. İnsanın gözü, kulağı ve gönlü, ayarlarıyla oynanmadığı takdirde hakiki olanla sahte olanı ayırt etme konusunda son derece mahirdir.[28] Allah Teâlâ kuluna bu özellikleri dolayısıyla güvenir.[29] Kişi de sahteyle mücadelesi sırasında kendi kendine güvenmelidir.

Dine dâhil edilmeye çalışılan sahtelerin hakiki olanlardan ayırt edilebilmesi için hakiki olanların iyi bilinip tanınması gerekir. Onlar iyi bilindiğinde sahte olanlar zaten kendiliğinden açığa çıkmış olurlar. Allah’ın bizatihi kendisi Hak’tır. Peygamber Efendimiz Hak ile gönderilmiştir.[30] Dolayısıyla O’nun bize öğrettiklerinin hepsi hakikattir. Peygamber Efendimiz aracılığıyla gönderilen Kur’an-ı Kerim de Allah’ın hak ile inzal buyurduğu bir kitaptır.[31] Buradaki ölçülere uymayan, çelişen, ilave açıklamalarla uydurulmaya çalışılan şeyler hakiki değildir. Sahtenin tespiti, hakiki olan üzerinden yapılacağı için Allah, hakiki olanları dile getirir. Hak olan ne varsa bunun kaynağı Allah’tır[32] ve bunlar açık bir şekilde ortaya konmuştur.

Allah’ın peygamberleri hakkı temsil edip hakikati ortaya koyarken, bu durum kendi menfaatleriyle çatışanlar peygambere muhalefet ederler. Hâlbuki Peygamberler, kendilerine hak ile tilavet olunan Allah’ın ayetlerini iletmekle mükelleftirler.[33] Vahye kendilerinden asla bir şey katmazlar.[34] Bu durum bilindiği halde onların tebliğine direnç gösterilir. Bu muhalefet o kadar ileri bir noktaya gelir ki peygamberler yaşadıkları yerden sürgün edilmekle ve ölümle tehdit edilirler.[35] İnsanlık tarihi hakikinin yerine sahteyi koymak isteyenlerin önlerinde engel olarak gördükleri Peygamberleri katlettiklerine şahittir. Mesela Yahudiler, kendilerine o muazzam haberi getiren nebileri haksız yere katletmişlerdir.[36] Sonu öldürme ile bitmese bile kitap ehlinin, vahiy ve peygamberlerle ilişkisi çoğunlukla onlara muhalif olmak şeklinde sürmüştür. Kitap ehli, hakikatin gerçekten de öyle olduğunu bildiği halde pek çok kez onu gizlemeye çalışmıştır.[37]

Hakikat, tarihin ve tabiatın gerçeklikleriyle uyum içindedir. Bunlarla çelişen bir durum varsa o takdirde sahte hakiki olanın yerine konmaya kalkılıyor, kurallar ihlal ediliyor, dikkate alınmıyor veya önerilen/emredilen şeyin tersi yapılıyordur. Mesela “bütün dünya bizim çalışmalarımızla Müslüman olacak” tarzında bir hedef belirleyip bunu müntesiplerine kabul ettirerek onların ümitleriyle oynamak sahteyi üretmek ve onunla iştigal etmektir. Böyle bir hedef hakikate uygun değildir. Zira tarihin bundan önceki dönemlerinde Peygamberlerin yaşadıkları dönemler de dâhil olmak üzere herkesin Allah’ın dinini kabul ettiği bir dönem hiç olmamıştır. Bundan sonra da olmayacaktır. Peygamberlerin bile başaramadığı bir şeyin başarılacağını iddia etmek hakiki olanla çelişir. İnsanların iman etmeleri konusunda onları etkileyebilecek en güçlü delil/ البالِغَة ّجةُ احلُ Allah’tadır. O dilemiş olsaydı zaten hepimize hidayet ederdi.[38] Binlerce yıldır Allah böyle bir tercihte bulundu mu? Hayır! O halde herkesin Müslüman olacağı bir gün hayali; hakiki değildir, sahtedir. Buna inanılmamalıdır. Ayrıca, doğru yolu gösterme Allah’a ait bir özelliktir. Allah Teâlâ dileseydi hepimizi doğru yola iletirdi.[39] Ancak O’nun böyle bir dilemesi olmadı. Dolayısıyla bütün dünya da Müslüman olmadı. Herkesi Müslüman etme iddiasıyla yola çıkan, para toplayıp yandaş kazanmaya çalışan bir yapı hakiki bir hedef koymuş olmaz. Yaptığı sahtekârlıktır, hedefi hakiki değil sahtedir.


Hakiki olanı tercih etmenin sahteye kıyasla daha farklı bedelleri vardır. Sahteyi tercih ederek, hakikiye nazaran kısa vadeli rahatlamalar, çözümler sağlanabilir. Hakiki olanın elde edilmesi yolunda ödenen bedel çoğu zaman sahte için harcanandan daha fazladır. İnsanın fıtratındaki acelecilik,[40] böyle durumlarda daha fazla bedelle hakikiye talip olmak yerine bedeli nispeten az olan sahteyi tercih etmeye onu yönlendirebilir.

İnanç konusunda hakiki dururken sahteyi tercih etmenin de elbette açıklanabilir bir gerekçesi olmalıdır. Bozulmamış ve sahteyi tercih etmesi için planlı bir propagandaya maruz kalmamış normal bir fıtrat, hakiki olanı zaten doğal olarak tercih eder. Sahte, sahteliği bilinerek normalde tercih edilmez. Sahteyi hakiki olanın yerine tercih ettirmek için kişiyi buna zorlayan sebepler olmalıdır. Bunlar; kendisine yapılan bazı telkinler ve davranış değiştirtecek sıra dışı müdahaleler olabilir. İnsan davranışları üzerine çalışan disiplinlerde davranış değişikliklerinin gerekçeleri olarak elbette çok madde sayılabilir. Söz konusu değişiklikleri incelemek ve değerlendirmek bu makalenin sınırlarını aşacaktır. Bir Kur’an ayetinin düşündürmesiyle olaya ayetler yardımıyla yaklaşılacak ve sonuca ulaşılmaya çalışılacaktır. Bundan dolayı çağdaş bilimin ortaya koyduğu verilere burada atıf yapılmaması, onlar görmezden gelindiği için değil, alan dışına taşmaktan imtina edildiği içindir.

Sahte inancın ve bu inancın gerektirdiği eylemlerin, hakikinin yerini alma mücadelesi tarih boyunca süregelmiştir. Hakikiden rahatsız olanlar tarafından sahte inanç, onun yerine geçirilmek için desteklenmiş, güçlendirilmiş ve servis edilmiştir. Zira sahte inancın kabul edilmesi ve yaygınlaştırılmasıyla kendi menfaatleri arasında kader birliği kuranlar, daima olmuştur. Peygamberlerin toplum içindeki konumlarına, vahyin bağlayıcı durumuna özenenler, kendi sözlerinin etkisini ve bağlayıcılığını güçlendirmek adına kendi konumlarını Peygamberlerinkine yaklaştırmaya hatta onun önüne geçirmeye hep çalışmışlardır. Peygamberlik iddiasında bulunanlar hemen her zaman çıkmıştır.[41] Peygamberlerin, Rasulullah Efendimizle sona erdiği[42] gerçeğini dikkate alarak; kendine mehdi, mürşit, kurtarıcı rolü biçenlerin hemen her dönemde ürettikleri söylemler ve etraflarına topladıkları kişiler olmuştur. Söylemlerin içine ayet-i kerime ve hadis-i şeriflerin serpiştirilmesi, yapılanların içine, İslam’ın adına “ibadet” koyduklarının dâhil edilmesi, yapılanların din ve inanç yönünden sahteliğini ortadan kaldırmayacaktır.



Kur’an’da bir ayet-i kerime Yahudiler üzerinden bir belirleme yaparak yalan ve rüşvetin birlikte kullanımına ve bundan çıkan sonuçlara dikkat çeker. Bizim cevabını aradığımız “insan niçin sahteye meyleder” sorusuna, bu ayette cevap verilir. İnceleyeceğimiz ayetin meali şöyledir: “Onların işleri güçleri yalan sözlere kulak verip haram yolla elde edilen şeyleri yemektir. Ey Peygamber! Onlar sana bir dava için başvurduklarında, ister aralarında hüküm ver, istersen onlardan yüz çevir, davalarına bakma. Eğer onların davalarına bakmak istemezsen sana asla zarar veremezler. Şayet aralarında hüküm verecek olursan adaletle hükmet. Bil ki, Allah adaletle hüküm verenleri sever.[43]

İnsanı sahteye meylettiren sebeplerin içinde mündemiç olduğu iki kavram bu ayette yer almaktadır. Ancak tefsir usulü açısından herhangi bir ayet-i kerime, ait olduğu anlam grubunu teşkil eden ayetler topluluğunun içinden çıkartılarak tek başına müstakil olarak ele alınmaz. Bunun yerine, konu bütünlüğünü kaçırmamak ve anlatılmak istenilenin tamamına ulaşabilmek açısından bir ayet-i kerime öncesisonrasıyla birlikte değerlendirilmelidir. Münafıklarla ve onların daima dirsek temasında oldukları Yahudilerle ilgili bir önceki ayet, bu sebeple mutlaka dikkate alınmalıdır. Mâide suresinin 41. ayetinin meali ise şöyledir: “Ey Peygamber! Yürekten inanmadıkları halde ağızlarıyla, “İnandık” diyen münafıklardan ve Yahudilerden küfürde yarışıp duranların yaptıklarına üzülme. Onlar seni, senin ağzından yalan uydurmak amacıyla dinlerler, seni dinlemelerinin bir amacı da senin huzuruna gelmeye kendilerince tenezzül etmeyen başka bir topluluğa senin cevabını götürüp yaygara üretmektir. Yahudiler Tevrat’taki bazı kelimelerin harflerinin yerlerini değiştirip anlamlarını bozan kimselerdir. Sana gönderdikleri kişilere, “(Muhammed) bizim söylediğimiz şekilde bir hüküm bildirirse kabul edin, bizim söylediğimizden farklı bir şey söylerse reddedin” diyorlar. Bil ki, Allah (yaptığı çirkin işler sebebiyle) birinin sapıklık içinde kalmasını dilerse sen, Allah’ın onun hakkında takdir ettiğine karşı bir şey yapamazsın. İşte onlar, Allah’ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar bu dünyada rezil rüsva olacaklar, ahirette de büyük bir azaba çarptırılacaklardır.”

Ayet-i kerimenin, az önce yaşanan tazeliği henüz geçmemiş bir olay üzerine indiği neredeyse bütün lafızlarından anlaşılmaktadır. Bu ayetin bilinen iki nüzul sebebi vardır. Bunlardan birisi şöyledir. Medine’de ikisi de evli olan Yahudi bir erkekle bir kadın zina etmişlerdi. Taraflar, evli olarak zina etmenin cezasının Tevrat’ta ölüm olduğunu[44] bilmekteydiler. Recmi uygulamak istemeyen Yahudi ileri gelenlerden bir kısmı, belki recmi uygulatmaz ve hafif bir ceza verir diye Peygamber Efendimize gelmişler ve konuyla ilgili hüküm vermesini istemişlerdi. Peygamberimiz hemen cevap vermedi. Kendisine gelenlere evli olarak zina etme suçunun Tevrat’taki karşılığını sordu. “Değnek vurulup yüzleri ziftlenir ve bir eşeğe sırt sırta bindirilip birbirlerine bağlı bir şekilde mahallelerde dolaştırılır”, dediler. Peygamber Efendimiz cevaptan tatmin olmadı. Yeniden sordu ve nihayet gelenler Tevrat’ta bu suçun cezasının recm olduğunu söylemek zorunda kaldılar.[45]

Birinci nüzul sebebi rivayetine göre, Peygamberimiz üzerinden, alışkın oldukları tahrif işini çeşitlendirmek isteyen Yahudilerin heveslerinin kursaklarında kaldığı anlaşılmaktadır. Kendi kitaplarında, sordukları sorunun cevabı varken Peygamber Efendimizden hüküm istemek iyi niyetli bir yaklaşım değildi. Peygamberimiz ne cevap verirse versin bu cevabı mutlaka bir şekilde tevil edecekler ve bu cevabın üzerinden eleştirilerini sürdüreceklerdi. Peygamber Efendimiz bunu bildiği için Tevrat’taki hükmü sordu. Niyetleri Peygamberimizden herhangi bir cevap almak olan kişiler önce recmedilir cevabını vermediler. Tevrat’ın bu hükmünü bilerek oraya gelmişlerdi ve bu hükmü uygulamak istemiyorlardı. Peygamberimiz ısrar edince sakladıkları asıl cevabı verdiler. Böylece, art niyetleri açığa çıktı. Ayet-i kerimenin gelmesiyle Peygamberimizi düşürmek istedikleri tuzak bozuldu. Diğer taraftan Allah, Resulünü Yahudi ve münafıkların birlikte planladıkları tuzaklarına düşmekten korumuş oldu.

Bu ayetin nüzul sebebi olarak zikredilen ikinci rivayet şöyledir: Müslümanlar Medine’ye hicret etmezden önce Medine’de yaşayan iki Yahudi kabileden Nadroğulları ile Kurayzaoğulları savaşmışlar ve bu savaştan Nadroğulları galip çıkmıştır. Savaş sonunda bir anlaşma yapılmıştı. Anlaşmaya göre bu savaşın galibi olan Nadroğullarından birini Kurayzaoğullarından biri öldürürse diyetini iki katı verecekti. Anlaşma bu maddesi de dâhil uygulanmakta iken Müslümanlar Medine’ye hicret ettiler. Hicretin 4-5. yılına yakın günlerde Nadroğullarından birini, Kurayzaoğullarından birisi öldürdü ve anlaşma gereği maktulün yakınları, iki kat diyet istediler. Kurayzaoğulları, iki kat diyet vermemek hem de Peygamber Efendimizi sınamak/olayın içine çekmek veya tutturabilirlerse de daha az diyet ödemek için durumu Peygamberimize taşıyıp destek istediler. Müracaatları şöyleydi: “Dinleri, soyları, yaşadıkları topraklar bir olan iki kabileden birinin diyetinin, diğerinin iki katı olması haklı ve makul değildir.” Karşı taraf, bunun bir anlaşmadan kaynaklandığını söyleyince de yenilen taraf olarak bunu mecburen kabul ettiklerini ama artık şartların değiştiğini ve Peygamber Efendimizin aralarında olduğunu, onun bu duruma yeniden bir hüküm vermesini istediklerini söyleyerek cevap verdiler. Peygamberimizin konuyla ilgili kararı istedikleri gibi olursa iman edecekler, istedikleri gibi olmazsa da hükmü kabul etmediklerini bildireceklerdi. Aralarındaki münafıklar, gidişatı yönlendiriyor ve Peygamber Efendimizi kendilerince zora sokuyorlardı. Üstelik anlaşmazlığın tarafları soruyu bizzat kendileri gelerek sormuyor, münafıkları araya koyuyor, soruyu onlara sorduruyorlardı.[46]

Gerçekten inanmadıkları halde anı kurtarmak adına “inandık” diyen münafıklarla, onları yönlendiren ve cesaretlendiren Yahudilerin söylediklerinden ve yaptıklarından fazla etkilenmemesi hususunda Peygamber Efendimize yapılan tavsiyelerin konu edildiği bu ayetler grubu, aslında kemikleşmiş ve değişime kapanmış bir karakterin yaptıklarının gerekçeleriyle muhataplarını yüzleştirmektedir. Onların yaptıkları tek seferlik, düşüncesizce yapılan bir operasyon değildir. Aksine, bir karakter yansıması olarak kendilerini o davranışa yönlendiren sebeplerin bir araya gelmesiyle oluşmuş bir sonuçtur.


Peygamber Efendimiz, kendisine yapılanlara, en az bunlarla karşılaşan herhangi biri kadar üzülmektedir. “Üzülme!” diye başlayan ayetler,[47] bu anlamda O’na teselli olduğu kadar, karşı tarafın bu davranışının gerekçelerini açıklayarak “üzülmesine değer bir durum olmadığını” güçlü şekilde dile getiren ayetlerdir.

Bu nüzul sebebi rivayetleri ve üzerine inen ayet-i kerimenin ifade ettikleri bize şunu öğretmektedir. Yahudi ve münafıkları, Peygamberimizi zora sokmaya çalışırken harekete geçiren ve onların öyle davranmalarına yol açan iki temel saik vardır. Ayetin sıralamasına göre söyleyecek olursak bunlardan birincisi; yalan sözü, haberi iştahla kabullenme yahut teklif edilen her şeyi yalanlamak temel maksadıyla dinleme, ikincisi ise; helal olmayan kazanç yahut daha spesifik ifadesiyle rüşvet yemedir. İşi gücü yalan üretmek olanların yalanlarını, bir çekince veya tiksinti duymadan gerçekten ayırmayarak dinleyip durmak, insanı kısa sürede yalana inanmaya kadar götüren bir sürecin başlangıcıdır. Yalana muhatap olan açısından durum böyleyken, yalanı üreten ve servis eden tarafın da dikkate alınması gerekir. Zira muhatabı yalana itibar eder hale getirmek kolay bir sonuç değildir. Bir dizi hesaplı, üzerinde çalışılmış yöntemler kullanılarak bu sonuç elde edilebilir. Topluma dair mühendislik çalışmalarının uygulama alanlarından birisi de yalanı doğrunun yerine koyup doğru gibi kabul ettirme çabasının sürdürüldüğü alandır.

İnsanlar ortada hiçbir şey yokken karşılarındakini zora sokmak istemezler. Sorular üretip onları bu yolla sıkıştırmak da akıllarına gelmez. Böyle bir yola başvuruluyorsa ya bir yönlendirme vardır yahut bir düşmanlık yapılıyordur. Münafıkların durumunu “yönlendirilenler” olarak açıklayabiliriz. Bu tanım onların masum oldukları anlamına gelmez. Aslında onlar da Peygamber Efendimize ve vahye açıkça düşmandırlar.[48] Yahudilerin durumu ise zaten hep düşmanlıkla tanımlanmıştır.[49] Peygamberimizi Medine kamuoyunda etkisizleştirmek içindir bütün bu yapılanlar. Hicretle birlikte Medine’nin dengeleri değişmiş, Yahudilerin mutlak hâkimiyeti kırılmaya başlamıştır. Peygamber Efendimizin şahsında İslam’a ve Müslümanlara ciddi bir teveccüh vardır. Hedef bu teveccühün zayıflatılmasıdır. Kendilerinin yeniden rakipsiz olarak toplumu yönlendirmeye, aldatma temelli kazanca devam etmeleri için Peygamberimizin itibarsızlaştırılması gerekmektedir. Yahudiler bunu düşünmekte ve münafıkları da bu doğrultuda manipüle etmektedirler. Niyetleri bu istikamette olanların yapacakları bellidir: Muhataplara kabul ettirilmek istenen hususlar için bu temel hedefe doğru sıralanmış yalanlar üretilmeye başlanır. Haberler, söyleşiler, eleştiriler, gündemde tutmak için o şeyle ilgili üretilen spekülasyonlar, belirli bir düzen ve dozajla kitlelere sunulur. Kitleler de bu yoğun propagandaya, çoğu zaman farkında olmadan maruz kalırlar. Sunumlar öyle ustalıkla yapılır ki kulaklar ve gözler böylece yalana alıştırılır. Sıra gönlü ikna edip bir hüküm ortaya koymaya gelir. Hükmün de arzu edilen şekilde verilmesini sağlayacak olan, rüşvet mekanizmasıdır.

Kabul ettirilmeye çalışılan şey; bir görüş yahut inanç da olabilir, mevcut inançtaki bazı şeylerin değiştirilmesiyle elde edilen her türlü sahte şey de olabilir. Bunlarla ilgili yalanlar üretilirken inancın, görüşün vs. hakikiliği yahut sahteliğine dair hiç konuşulmaz. Yönlendirilmek ve kabul ettirilmek istenen görüşe dair bolca haber oluşturulur ve bunlar insanların duyacakları, okuyacakları, dinleyecekleri şekilde iletişim araçları vasıtasıyla servis edilir. Değişik kanallardan birbiri ardına servis edilen bu haberlerin oluşturacağı bir algı, yeteri kadar toplum üzerinde yer etmeye başladığında artık harekete geçme zamanı gelmiştir. Yapılan bu yalan haberlere, yayılan söylentilere, nitelikli veya niteliksiz birlikteliklerde konuşulan konuların arasına sokulan iddialara dayanarak, kabul ettirilmek istenen sahte, daha üsttekiler tarafından ve daha yüksek seslerle daha büyük puntolarla kitleler önünde seslendirilir.

Yalanı konuşan sesler yükseltilmelidir ki; yalanın yalan olduğunu dile getirenlerin sesi duyulmamalıdır. Puntolar büyütülmelidir ki; yazılanların, yalan haber olduğunu ifade eden yazılar dikkat çekmemelidir. Dile getirenlerin oturduğu koltuklar diğerlerinden daha üst makamlara ait olmalıdır ki; aşağıda bunların aslında yalan olduğunu söylemeye çalışanların dediklerine itibar edilmemelidir.

Yalanla yalan olmayanı ayırt etme durumunda olanların bu hamlelere sessiz kalmaları, yeterince tepki göstermemeleri yalanı üreten ve yayanların işini kolaylaştırır. Yalanın onaylanması için ise ilave bir katkı devreye sokulmalıdır. O da her türlü haram kazancın içine dâhil edilebileceği “suht”tur. Suht olarak ifade edilebilecek kazançlar, hâkimin aldığı rüşvet, ölü hayvan etinin, şarabın, bedenin satışından veya kâhinlik yapılarak elde edilen kazançlardır. Dahhâk b. Muzâhim’in (ö.h.105) ifadesiyle suht; istenen doğrultuda hüküm vermek üzere karar verme durumundaki kişi tarafından alınan rüşvettir.[50] İlk müfessirlerden itibaren bu net tanım yapılmış ve adeta taş gediğini bulmuştur. Birazdan bu kavrama dair geniş açıklamalar yapılacaktır. Şimdi burada bir parantez açıp şu soruya cevap aramalıyız: “Helal dururken kişi niçin haram yoldan kazanç elde etmeye çalışır?” Zira kazançta “helal daire” normalde yeterlidir. Harama tevessül, her ne kadar bir iman ve ahlak problemi gibi görünse de, helal daireden elde edilen kazancın yetmeyeceği ilave harcama alanları oluştuğunu da bir bakıma gösterir ve bu harcama alanları, ucu harama çıkan yollar olabilir. Bundan dolayı “suht” olarak nitelenen bir kazanca tevessül edenler, haramlara karşı yeterince hassa davranmayan kişilerin arasından çıkacaktır. Bu hassasiyet zayıflığı, sahte olana meyletme, kişiliğin parçaları haline gelmeye başladığında zaten yalana zihinde yer açılır ve o yalanların biriktirilmesiyle de doğruya karşı cephe alış refleksi güçlenir. Böylelikle yalan, itibarlı hale gelir ve yalanların üzerine birtakım düşünce ve kanaatler bina edilmeye başlar.


ََسّاعون Semmāʿūn/

Hakiki olanı yalanlama ve sahteyi onun yerine koyması için ilgiliye rüşvet verme Mâide suresinin 42. ayetinde bir yöntem olarak dile getirilir. Yukarıya mealini aldığımız ayette yoğunlaşılması gereken lafızlar vardır. Bu lafızları incelemek, sahte ile hakikinin ayırt edilmesi konusunda Müslümanlara ciddi katkı sağlayacaktır.

Semmāʿūn / سََّاعون kelimesi bunların ilkidir. Kur’an’da toplam 3 ayette 4 defa[51] geçen kelimenin yer aldığı ayetler Mâide ve Tevbe surelerindedir. Surelerin ikisi de Medenîdir. Nüzul olarak Tevbe suresinden önce olduğu için evvela Mâide suresinin 41. ayetine bakalım. “Ey Peygamber! Yürekten inanmadıkları halde ağızlarıyla, “inandık” diyen münafık ve Yahudilerden küfürde yarışıp duranların yaptıklarına üzülme. Onlar seni, senin ağzından yalan uydurmak amacıyla (bir kanaate sahip olmak üzere değil, belirli bir sonuca malzeme toplamak kastıyla) dinlerler, seni, senin huzuruna gelmeyen başka bir topluluk adına casusluk yapmak amacıyla dinlerler…”[52]

Görüldüğü üzere ayette iki defa geçen lafzın kastettiği, kulağa çarpan herhangi bir sesi duymak değildir. Bir casusluk faaliyeti tarzında, duymak istediklerini duymak kastıyla seçici bir dinlemedir ve bunu münafıklarla Yahudiler yapmaktadır.[53]

İkinci ayet, bu çalışmada inceleme konusu yaptığımız Mâide suresinin 42. ayetidir. Mealin ilgili kısmını hatırlayacak olursak; “Onların işleri güçleri yalan sözleri dinleyip durmak ve haram yemektir…”

Semmāʿūn / سََّاعون kelimesinin geçtiği son ayetin meali şöyledir: “Gerçi onlar sizinle birlikte savaşa katılsalardı aranızda bozgunculuktan başka bir şey yapmazlar, kargaşa ve fitne çıkarmak isterlerdi. Üstelik içinizde onların sözlerini dinleyip kanacak, onlara casusluk yapacak olanlar da vardı. Fakat Allah bu zalimleri iyi bilmektedir.[54]

Semmāʿūn kelimesi bu formuyla Kur’an’da olumsuz bir durumu ifade etmeye hasredilmiştir. “Dinlemek”, aslında yerilecek bir davranış değildir. Tam tersi, olması gerekendir, tavsiye edilendir. Dinlemeyip kulak tıkamak, söylenenlere karşı sağır kesilmek Kur’an’da yerilir[55] ve Peygamber Efendimize, “hakikati duymamak için çaba sarf edip kulaklarını tıkayanlara sesini işittiremeyeceği”[56] uyarısı yapılır. Kendi durumunu düzeltmesi için fırsat olabilecek hakikatleri duymamak için özel gayret gösterenler, işittikleri halde duymazdan gelenler, elbette bunları işitmeyeceklerdir.[57] İnatçı bir şekilde gerçekleri duymaktan kaçınanlar nefes alıp veren ancak bu nefesin katkısıyla kendinden beklenen davranışları ortaya koymadıkları için “dipdiri meyyit” gibi tiplerdir. Bunlara da herhangi bir hakikati işittirebilmenin imkânı yoktur.[58] Aynı şekilde kabirde olanlara da bir şey duyurmak mümkün değildir.[59] Böyle yaptıklarından dolayı gözlerini ve dillerini de hakikati görüp dile getirme amacı doğrultusunda kullanmayanlarla birlikte işitmemeye direnenler de yarın yevm-i kıyamette yüzüstü haşredilip cehenneme atılacaklardır.[60]

Kur’an’da, Rablerinin ayetleri kendilerine hatırlatıldığı zaman onlara kör ve sağır kesilmeyenlerden övgüyle bahsedilir.[61] Hakikati görmeyen ve işitmeyenlerle görüp işitenlerin birbiriyle denk olmadığına dikkatler çekilir.[62] O halde semmāʿūn ifadesi; bilinen anlamının dışında bir dinlemeyi kastetmektedir.

Faillerine baktığımızda karşımıza Yahudiler ve onların daima etki alanında kalan münafıklar çıkar. Bu failler, kasıtlı bir dinleme yapmakta veya başkalarına bunu yaptırmaktadırlar. Zaten dinlemelerinin sonucunda, dinledikleri şeyin sevk-i tabiîsiyle, kendi özgür iradeleriyle bir kanaate ulaşmamaktadırlar. Bunlar; hesaplı, yönlendirilmiş, tasarlanmış bir sonuca ulaştırmak üzere kendi isteğiyle yapılan yahut maruz kalınan dinlemelerdir.

Hedefi belli olan bu dinlemelerin iki karakteristiği ortaya çıkmaktadır. Birincisi işittikleri sözlerin ne anlattığını duyup anlamak gibi bir niyetleri yoktur. Dolayısıyla dinliyor gibi yapmaktadırlar. İkincisi ise; gerçekten dinleseler bile duyduklarına göre ne yapacaklarına karar vermeyeceklerdir. Dinlemeleri, duyduklarını yalanlamaya yöneliktir. Yapılan, şartlı/saldırgan bir dinlemedir. Bu iyi niyetli bir davranış olamaz. Hakikat kimin tarafından ve ne kadar gür bir sesle dile getirilse de onları işitenler, duyduklarını yalanlamaya şartlanmış oldukları için hep yalanlamaya çalışacaklardır.

Dinlenenlerin yalanlandığı bu gibi durumlarda yalana ve sahteye fırsat verilmiş olur. Muhatapların doğruyu duyamadıklarında yalana değer vermeleri ve gündemlerine almaları artık beklenen bir tavırdır. Böylece hakikinin yerini yalan almaya başlar. Muhatap yalanlarla oluşturulan gündemde doğrulara yer kalmayacağı için hep aynı sonuca hizmet eden şeylerle baş başa kalacaktır. Gün geçtikçe yalana karşı refleksler kaybedilir, tepkiler azalır, yalan(lar) değer bulmaya başlar. Artık hakiki olanları dile getiren kim olursa olsun onları yalanlamak üzere dinlemek bir alışkanlığa dönüşür. Ayetteki Semmāʿūne li’l-keib/ لِلْكَذِبِْ سََّاعونَْ ifadesi “dinlenecek olanı, değerlendirmek üzere değil, peşinen yalanlamak üzere dinlemeyi” kastediyor olmalıdır.[63] Elmalılı ayetin çevirisinde bu duruma vurgu yaparak şöyle mana verir: “Boyuna yalancılık için dinlerler, boyuna haram yerler…”[64]

ʾEkkālūn/ أكّالُونَْ

Yerilen ikinci durumun ifade edildiği kelime olan ʾekkālūn/ أكّالُونَْ de Kur’an’da bu formuyla sadece bu ayette geçmektedir. “Yemek” ilk bakışta sıradan bir beslenme eyleminin adıdır. Övülmesi yahut yerilmesi, bu fiile mef’ul olan şeyle alakalıdır. Yemek üzerinden bir iyilik-kötülük belirlemesi yapılacaksa eğer, mesela helal olanı yemek iyi, haramı yemek ise kötüdür, denilebilir. Bir durumu ifade eden yeme (أكل ) fiili fiil ve isim olarak değişik türevleriyle Kur’an’da 109 ayette geçer. Ayetlerde riba,[65] yetim malı,[66] insanların mallarını haksız yere, batıl yollarla yemek[67] dışında “yeme” fiili yerilmez. Bu ayette, “yeme”nin çağrıştırdığı genel olumlu durumdan farklı olarak bir yergi yer almaktadır. Yemek fiilinin mef’ulu “suḥt/ السُّحْت ” olunca, olumlu çağrışımlar yapan bir fiil, olumsuz bir hususu dile getirir olmuştur. “ʾekkālūne li’s-sut/ لِلسُّحْتِْ أكّالُونَْ ” “Suht için yemek”, ele aldığımız ayette Peygamber Efendimize yapılan bir saldırının gerekçelendirmesi yapılırken kullanılan kötü bir şeydir.[68]

Suḥt/ السُّحْتا

Sıra, suḥt/ ْحت ُّس ال kelimesine yoğunlaşmaya gelmiştir. Suḥt isim olan bu formuyla Kur’an’da sadece üç ayette geçer. Ayetlerin üçü de Mâide suresindedir.[69] Bir şeyi tamamıyla ortadan kaldırmak, bir şeyin kökünü kazımak, yok etmek temel anlamında[70] kullanılan fiil formu ise sadece bir ayette geçmektedir. Bu tek ayet, Mekkî olan Tâhâ suresindedir. Sḥt/ سحت kökünden türeyen birisi fiil, kalan üçü isim olan bu tü- revlerden başka bir türev Kur’an’da geçmez.

Tâhâ suresindeki s-ḥ-t/ سحت kökünün fiil türevinin geçtiği ayet; iman edebilmesi için kendisine su-nulan bütün ayetleri bir çırpıda yalanlayan Firavun’la Musa (as)’ın mücadelesinin anlatıldığı pasajdadır. Firavun inkârını kesin olarak sürdürme kararlılığıyla Musa Peygambere yüklenmektedir: “Ey Musa, yoksa sen elindeki sihrinle bizi kendi topraklarımızdan çıkarmak ve bunun ardından yerimize geçmek için mi buraya geldin? Hiç şüphen olmasın ki biz sana senin sihrine benzer bir sihir ile karşılık verece-ğiz. Aramızda bir buluşma zamanı belirleyelim ama biz de caymayalım sen de cayma! Seçeceğimiz yer de herkesin olup biteni görebileceği yer olsun.[71]

Musa Peygamber’in cayma gibi bir niyeti yoktur. O, Firavun’un sihirbazlarıyla karşılaşmak ve onların sihir yaptıklarını, kendisinin ise onların yaptığı gibi bir şey yapmadığını ahalinin önünde ispatlamak istemektedir. Bu tür karşılaşmaların yapıldığı ve herkesin bildiği bir yer (mekān-ı suvā/ ُسوى ٔن َمكا) vardır.

Buluşmanın adresi orası olacaktır. Hz. Musa, Firavun’un restine karşılık şunları söyler: “Tamam o halde panayır günü kuşluk vaktinde bütün insanlar orada toplansın!”[72]

Sözleşme günü geldiğinde Firavun, usta sihirbazlarını toplayıp geldi. Musa (as) Firavun ve sihirbazlarına şöyle seslendi: “Kendinize yazık etmeyin, uydurduğunuz yalanları Allah’a isnat eden iftiracılar olmayın. Aksi takdirde Allah korkunç bir azapla sizin kökünüzü kazır. Yemin ederim ki Allah’a iftira edenler hep hüsrana uğramıştır.” (Tâhâ 20/61) Sihirbazlar, kendi aralarında yapacakları sihrin planını yapmışlar ve sırayla maharetlerini sergilemeye karar vermişlerdir.[73] Önce kim başlayacak sorusu, Musa’nın (as); “buyrun, önce siz başlayın” (Tâhâ 20/65) meydan okumasıyla cevaplanmış ve sihirbazlar sırayla, ellerindeki malzemeyi atmışlardır. Bu atılanları, Musa Peygamber’in elinden bıraktığı asa yutmuş, sihirbazlar da “biz Harun’un ve Musa’nın Rabbine iman ettik” (Tâhâ 20/66) demişlerdir. Olayın bu aşamadan sonrası bizi şimdilik ilgilendirmemektedir.

Sḥt/ سحت kökünden Kur’an’da geçen tek fiil, yukarıda “kökünüzü kazır” karşılığı verilen feyüsḥiteküm/ ْم ُك ِحتَ ْس يُ فَ ifadesidir. Tüketmek, bitirmek, sonunu getirip geriye bir şey bırakmamak anlamla- rıyla haram kazanç olgusu birleştirildiğinde, haram yollarla elde edilen malın, kişinin diğer kazançlarını da kirleteceği günün birinde kişinin mal varlığının kökünü kurutacağı sonucu rahatlıkla çıkartılabilir.[74] Helale haram karıştırmak, masum bir hata değildir. Haram karışan kazancın tamamı kirlenmiş olur. Bu kirlilik ise malın tamamının yitirilmesi sonucunu beraberinde getirir.

“Suḥt/ ْحت ُّس ال” kelimesine[75], “malın helal olmayan yollardan edinilen kısmı” şeklinde genel bir karşılık verilirken,[76] Müfessirlerin çoğu, bu kelimenin Kur’an’da “rüşvet” özel anlamında kullanıldığını söylemişlerdir.[77] Suḥt; bu karşılığıyla düşünüldüğünde ise ortada hüküm verilmeyi gerektiren bir durum ve bu hükmün arzu edilen şekilde gerçekleşmesini isteyen bir irade var demektir. Hükmün, hakkın tecellisi olarak ortaya çıkması durumunda arzuları gerçekleşmeyecek, çıkarları zedelenecek olanlar, rüşveti devreye sokarak sonucu kendi lehlerine çevirmek isterler. Müfessir Begavî (ö. 516/1122); Hasan (muhtemelen Basrî)’den naklen Yahudilerin alışkanlıklarını şöyle anlatır: “Onların hâkimleri şöyle yapardı. Kendilerine birisi rüşvet getirir. Dava esnasında da hâkim sadece rüşvet verenin dediklerine kilitlenir. Onun yalan söylemelerini dinler. Karşı tarafın dediklerini dikkate almaz. Böylece yalanı dinler ve rüşveti de yer. Suht, helal olmayan her türlü kazançtır.”[78] Maturîdî de, hüküm vermeden önce hâkimin aldığı rüşvete suht dendiğini söylemiştir.[79]

Kur’an’ın indiği dönemde aynı surede üç ayette Yahudi ve münafıkların durumunu anlatan pasajlarda “suḥt” kelimesinin geçmesi, yalana itibar ve rüşvet yeme eylemlerinin sadece bir kesimin içine düştüğü ahlaki yozlaşma olarak değerlendirilmesini gerektirmez. Rüşvet, rüşvete bağlı kayırma, tarihin her döneminde insanlığın temel ahlak problemlerinden birisi olmuştur. Bizim bugün kendilerinin devamı olmakla iftihar ettiğimiz kültürlerin kadim dönemlerinde[80] olsun, bizim dışımızdaki kültürlerde olsun rüşvet daima kendisinden şikâyet edilen hususların başındadır. Rüşvetin hukuk sistemine, siyasete ve ekonomiye etkilerine zaman zaman dikkatler çekilmiştir.[81]

Tarihin bütününü dikkate alan birinin bu durumda beklentisi, ilahi kaynaklı dinlerin ve özellikle de son ve orijinalitesini koruyan tek ilahi din olan din-i Mübin-i İslam’ın bu yozlaşmayı ortadan kaldırmaya yönelik bir düzenleme yapmasıdır. Bu beklentiyi karşılayabilecek nitelikte çok çarpıcı bir ayet-i kerime vardır. Haksız kazanmaya şiddetle karşı çıkan bu ayet, Müslümanları özellikle bir hususa dikkat çekerek uyarır. Bu husus; tarafların birbirlerinin bir bakıma zorunlu rızası üzerinden yaptıkları mal değişimleridir. Başka çaresi kalmadığını düşünen kişiler, mecburen rıza gösterdikleri yollar üzerinden kendi mallarını takas etmek yahut para karşılığı başkalarına vermek zorunda hissedebilirler. Bu durumlar; batıl, geçersiz, tevessül edilmemesi gereken yollardır. İş, ticarete benzer şekilde icra edilse bile doğru bir yöntemle yapılmış olmaz.

 “Ey iman edenler, Mallarınızı, kendi aranızda (kurduğunuz bir takım düzenekler üzerinden) haksız yollarla yemeyin hatta karşılıklı rıza ile yapıldığını düşündüğünüz ticari faaliyetler yoluyla bile olsa buna asla tevessül etmeyin! Kendinizi mahvetmeyin. Allah size karşı çok merhametli olduğundan bu uyarıyı yapmaktadır.”[82]

Tehlikenin boyutu, yalanla rüşvete birbiri ardınca başvurulduğunda tavan yapmaktadır. Yalana doğru muamelesi yapma, yalanı doğrunun yerine koyma ve doğruda ısrar edildikçe doğruyu yalanlamak üzere dinleme, kişinin kendinden beklenen hakiki tavrı, gerçek davranışı ortaya koyamamanın birinci gerekçesidir. Bu durum, karşıdakini de kendisi gibi düşündürme ve kendisi gibi davranmaya zorlamaya gelince devreye rüşvet girmektedir. Bu ikili bir araya geldiğinde özellikle hüküm verme durumunda olan kişilerin doğruyu değil de yanlışı, haklı olanı değil de haksızı kayırıp öncelemesi sıradan bir davranış halini almaktadır.

Sahte; yalan ve rüşvet sayesinde hakikinin yerini işgal etmeye devam eder.[83] Hakiki olanın gücüne karşılık, yalan ve rüşvetle desteklenen sahtenin, hakikiden ayırt edilmekte zorlanılmasının sebebi budur. Sahtenin tek başına iken güçsüzlüğü, yalanın ve rüşvetin takviyesiyle aşılmaya çalışılır. Bu durumda hakiki, sadece sahteyle değil, yalan ve rüşvet mekanizmasıyla da mücadele etmelidir. Hakikinin yegâne destekçileri olanlar da bu çok bileşenli denklemin beklenmeyen sonuçlar ortaya koymasını, yalan ve rüşvetin devreye girmiş olabileceği ihtimalini değerlendirerek erken fark etmelidirler. Bunun için gözler dört açılmalı, yalanlar ve rüşvet çarkları erkenden fark edilip ortaya çıkartılmalıdır. Doğal akışa uymayan durumların arkası aranmalı, beklenmeyen sonuçlar ortaya çıkıyorsa, gereken inceleme başlatılmalıdır. Tarihin ve tabiatın yasaları bu anlamda herkese aynı ışığı tutar. Bu ışıktan hep faydalanılmalıdır.


Bu soruya elbette farklı disiplinlerin yardımıyla farklı cevaplar verilebilir. Bizim bu soruya vereceğimiz cevap ise sonuçtan hareket etme yöntemiyle oluşacaktır. Kişiyi yalana ve rüşvete meyleder hale getiren gerekçeler ortadan kaldırıldığında bu eğilim de kendiliğinden sonuçsuz kalacaktır.

Öncelikle bir hususa ısrarlı vurgu yapılmalıdır. Dinleme faaliyeti, herhangi bir sonuç peşinen hedeflenerek yapılmamalı, dinleme yaparken aklın devreye girmesine imkân verilmelidir. Dinleme, bu yolla iletilmek istenen şeyin hedefine varmasına vasıta kılınmalıdır. Amaç ortaya çıkmadan vasıtayı bertaraf etme büyük bir haksızlık olur. Söz, öncelikle dinlenmelidir. Dinlemenin sonrasında beyin kendi programı gereği zaten bunu değerlendirecek, faydalı olup olmadığına karar verecek ve sözü arşivlemeye değer bulursa arşivleyecek, değilse çöpe atacaktır.

Söyleneni dikkate almadan daha dinlerken yalanlamak, çok erken yapılan bir haksızlık olur. Söz, dinleyenin kendisi için fayda sağlayacak olsa bile buna imkân vermemek, kişinin kendi değerlendirme mekanizmasına karşı ciddi bir saygısızlık ve güvensizliktir. Hassas bir dinleme olmaksızın geleni peşinen ret, ayıklama yapmaya bile fırsat vermeyeceğinden, kişiyi iyi, güzel, doğru ve faydalı olandan da mahrum bırakır. Zira onlar da aynı yolla kişiye iletiliyordur.

Çevresinde olup biteni alıp onları süzme ve değerlendirme kabiliyetini bize bahşeden Allah Teâlâ, kuluna güvenir. Kula doğruyu yanlıştan ayırt etmesine imkân veren bir özellik bahşedilmiştir. Bu sağlıklı çalıştığı müddetçe kişinin yanlışa meyli gündeme pek gelmez. Bunun için dinlemeler, yalanlamak için değil, ne söylendiğini anlamak için yapılmalıdır. Abartılı dinlemeler yerine normal, sıradan ama dikkatli dinlemeler bu anlamayı mümkün kılacaktır.

Anlamak, kişinin davranışlarını yönlendiren sonuçlar doğurur. Anlama sonucunda “kötü” olduğuna karar verilen bir şeyi elde etmek için çaba gösterilmez tam tersine ondan kaçınılır. Bu da bozulmamış fıtratın ek bir önlem almadan kendi başına yapabildiği bir reflekstir.[84] Anlamanın doğal sonucu olan davranış değil de kişiye başka bir şey yaptırılmak isteniyorsa bu durumda yeni tedbirler almak gerekir. Rüşvet, işte böyle durumlarda gündeme gelir. Kişinin buna meyletmemesi için kendiyle barışık olması, fıtratının kendisine emrettiği şeyi yapmakta kararlı ve ısrarcı olması gerekir. Kendiyle çelişen davranışlarda mutlaka bunun bir yan etkisinin olabileceğini ve yaşayacağı huzursuzluğun, iç karışıklığının ve zihinsel kaosun kendisini uzun süre rahatsız edeceğini baştan bilmelidir. Karşılığını aldım, bu yüzden yaptım ve şimdi de unuttum şeklinde bir arınma formülünün doğruluğuna inanmamak gerekir. Benliği rahatsız eden, zihinsel bütünlüğün altüst olmasına sebep olan davranışlar, benlikte ciddi yaralar açar ve bunların tedavisi kolay olmaz.

Din, kişiye böyle olumsuz durumlarla karşılaşmaması için sürekli destek verir. Beş duyunun Allah’ın bir ikramı olarak insana bahşedildiğini, bu kanallarla kişiye aktarılan malumatın değerlendirilmesi ve işe yarayanlarının kullanılması gerektiğini öğretir. Bununla birlikte kişinin iman ettiği ilkelerle çatışan bir durum ortaya çıktığında da hemen refleks olarak itirazını yapmasının lüzumunu kavratır. Dinin insana teklif ettiği ilkelerin olabildiğince maksimum düzeyde yaşanmaya çalışılması kişiyi yalana ve rüşvete meyletmekten uzakta tutar. Doğru zamanlarda doğru tepkiler ortaya koyabilmesine imkân verir. Böylelikle yalanın ve devamında onun üzerine bina edilecek bir davranışın rüşvet desteğiyle gerçekleşmesinin yolu olabildiğince kapatılmış olur. Varlık dünyasının devamı, bozulması ve değişmesi mümkün olmayan çeşitli bağların sürmesiyle mümkün olmaktadır. Bu dengeye yalan ve rüşvet de dahil, yapılacak her türlü müdahale sistemde ciddi bozulmalar meydana getirir.[85] Müdahale etmediği yahut geç kaldığı zaman bu bozulmaların sorumlusu da elbette insandır.[86]


Hakiki, Hakk’ın ona bahşettiği hakikat nimetine mazhar olmuş her şeye sıfat olabilir. Hakiki olan, bu özelliğini başka hiçbir yerden değil sadece Hak’tan alır. Hakiki olanın, tabiatı gereği bağlayıcı, inandırıcı, mutmain kılan, tereddüde mahal bırakmayan bir gücü vardır. Hakikinin gücü, bu özelliği olmayanlar tarafından daima kıskanılır ve en azından bir kısmı elde edilmeye çalışılır. Bunun için hakikinin yerine ikame edilmek üzere sahteler üretilir. Sahtenin hakikinin yerine geçmesi kolay değildir. Sahteyi hakiki yerine koydurabilmek için sahteyi üretenlerin, sahteye meyleden gönüller oluşturmaları da gerekir. Tam da bu noktada yalan devreye girer. Yalanlarla desteklenen ortamlar, anlatımlar, sahteye yer açılmasına sebep olur. Sahte böylece yavaş yavaş hakiki olanın yerine geçmeye çalışır.

Sahte olan başka şeyler gibi sahte dini de, hakiki olanın yerine geçirmek için çabalayanların korktuğu şey, sahteliğin fark edilmesidir. Sahtenin hakiki olmadığını haykırmak bunu fark eden hakiki vicdan sahiplerine düşer. Sahte din üreticileri bu haykırışın önünü kesmek isterler. Sahteyi ortaya çıkaran haykırışlar kesilmediğinde, bunu duyan vicdan sahiplerinin hakiki ile sahteyi ayırmaları kolaylaşır. Sahteyi üretenler bu aşamada da yeni tedbirler devreye sokacaklardır. Sahtenin sahteliğini fark edenlere, bunu dile getirmemeleri ve geri kalanları uyandırmamaları için çeşitli rüşvetler teklif edilir. Rüşvetler sayesinde hakiki bir vicdana sahip olanların tepkileri yalnızlaştırılacak, bireysel karşı çıkışlar düzeyinde tutulacak ve sahtenin, sahte dinin sahte olduğunu dile getirmeyen, onu hakikinin yerine koymaya çalışanların işleri kolaylaştırılacaktır. Rüşvet sayesinde bir süre daha sahtenin hâkimiyetini devam ettirmek mümkün olsa bile bu durum ilanihaye sürüp gitmeyecektir. Zira Kur’an’la birlikte hak bütün sadeliği ve etkileme gücüyle tekrar yerini almıştır ve batıl, işgal ettiği yeri terk etmek zorunda kalmıştır. Batılın uzun süre hakkın yerini alması zaten tabiatın işleyiş yasalarına aykırıdır. Batıl, günün birinde batıl olduğu ortaya çıkarak yok olmaya mahkûmdur.[87] Batılın yasasında, bir süre hakkın yerine ikame edilmeye çalışılsa bile günün birinde yok olup gitmek vardır.

Din adına üretilen sahtelikler hatta sahte dinler için de onların devamına dair bir tahmin yapılmak istenirse aynı şey söylenebilir. Sahte, varlığını uzun süre devam ettiremez. Bu süreyi kısaltmak ise sahtenin sahteliğini haykıracak yüreği taşıyan müminlerle mümkün olacaktır. Yalanın üretimi durmayacaktır. Bunun karşısında onların yalan olduklarını söyleyenler de seslerini kısmamalıdırlar. Dinledikleri doğruları yalanlayan tavır sahiplerinin de tavırları kısa sürede değişmeyecektir. Kimse ertesi gün, önceki yaptıklarına pişman olarak birden bire düzelecek kalabalıklar beklememelidir. Yapılması gereken yılgınlık göstermeden yalanlayan mekanizmaya karşı, yalanın “yalan” olduğunu gündemde tutacak sesleri çoğaltmaktır.

Sahtenin hakiki olandan ayırt edilmesi, sahte olan yalan ve rüşvetle desteklenmediği sürece kolaydır. İnanç alanındaki sahtelikler de tarih boyunca yalanlarla ve bunları kabul edeceklere sunulan rüşvetlerle desteklenmişlerdir. Yalana inananların doğruyu gereği gibi sahiplenmeyişi, rüşvetin menfaatleri besleyen geçici gücüyle birleşince sahte inançlar hakikilerin yerine geçmeye çalışmıştır. Sahte inancın hakiki inancın yerini tamamen yahut uzun süre alması mümkün değildir. Sürenin uzunluğu, yalana ve rüşvete meyille doğru orantılıdır.

Yalan gibi rüşvete olan meyil de tarih boyunca yok olmadığı gibi bundan sonra da aniden ortadan kalkmayacaktır. Yalanı egemen hale getirmek isteyenler rüşvet desteğine daima ihtiyaç duyacaklardır. Bunlara yeltenmemek, tenezzül etmemek, rüşveti teklif edeni, alanı, vereni açığa çıkarmak, açığa çıkaracak mekanizmayı oluşturmak, toplumu oluşturan bütün vicdanlı ve mümin kesimlerin ortak amacı haline gelmelidir. Kur’an’ın Mâide suresinde yer alan ve bu çalışmanın inceleme konusu yaptığı ayetin hatırlattığı temel umdeler, yalana ve rüşvete meylin önlenebilmesinin çaresini ortaya koyan ilahi hatırlatmalardır.

Yalana karşı sürekli mücadele, daha az rüşvet vakasının oluşmasına vesile olacaktır. İnsanların sıkıntı duymadan yalan söyleyebilmeleri ve bunların yüzlerine vurulmaması, yeni yalanların üretilmesi konusunda yalancıları cesaretlendirmektedir. Bu cesaretin kırılması, yalanın cezalandırılması elzemdir. Özellikle adaletin arandığı mekanizmalarda yazılı materyallerin de yardımıyla yalana karşı gösterilen müsamaha derhal terk edilmelidir. Böylelikle yalana tevessül etmek bir daha kimsenin aklına bile gelememelidir. Yalanla olan bağlantısı koparıldığında rüşvet zaten büyük ölçüde kendiliğinden ortadan kalkacaktır. vallâhu aʿlem.


[1] Crispin, Sartwell, Edepsizlik, Anarşi ve Gerçeklik, trc. Abdullah Yılmaz, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 1999, s.51; Hüseyin Suphi Erdem, “Varlığın Cezbesinde Dil ve Hakikat-Nietzche Değinileriyle”, Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, 2012, c.2 Sy:1, s.22-29.

[2] Halil b. Ahmed, “hkk”, Kitâbu’l-Ayn, thk. Abdulhamid Hindâvî, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, Beyrut, 2003, 1/339; İbn Dureyd, “hkk”, Cemheratu’lLuğa, thk. Remzî Munîr Bealbekî, Dâru’l-İlmi li’lMelâyîn, Beyrut, 1987, 1/100; Ezherî, Muḥammed b. Aḥmed, “hkk”, Tehzîbu’lLuğa, thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn vd., el-Muessesetu’l-Mısriyyeti’l-Âmme li’t-Teʾlîf ve’l-Enbâ ve’n-Neşr Kahire, 1964, 3/374; İbn Fâris, “hkk”, Mu’cemu Mekâyisi’lLuğa, thk. Abdusselâm Muḥammed Hârûn, Dâru’l-Fikr, Dımeşk, 1979, 2/15; Cevherî, İsmail b. Hammâd, “hkk”, Sıhah, thk. Ahmed Abdulgafûr Attâr, Dâru’l-İlmi li’l- Melâyîn, Beyrut, 1984, 4/1460; Zemahşerî, “hkk”, Esâsu’lBelağa, thk. Muhammed Bâsil Uyûnu’s-Sûd, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, Beyrut, 1998, 1/203; İbn Manzûr, “hkk”, Lisânu’l-Arab, thk. Abdullah Aliyyu’l-Kebîr, vd., Dâru’l-Meârif, Kahire, t.y., 11/939.

[3] Orhan Hançerlioğlu, Felsefe Sözlüğü, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1997, s.214.

[4] Râgıb el-Isfehânî, Müfredâtu Elfâzi’l-Kurʾân, Dâru’l-Kalem, Dımaşk, 1992, 246-247; İbn Aşûr, Muhammed eṭ-Tâhir, et-Tahrîr ve’tTenvîr, Dâru’t- Tûnisiyye, Tunus, 1984, 1/470.

[5] Mukâtil b. Suleymân, Tefsîru Mukâtil b. Suleymân, thk. Abdullâh Mahmûd Şehâte, Muessesetu’t-Târîḫi’l-Arabî, Beyrut, 2002, 1/101; Taberi, Muhammed b. Cerîr, Câmiu’lBeyân an Teʾvîli Âyi’l-Kurʾân, thk. Abdullâh b. Abdulmuhsin et-Turkî, Dâru Hecr, Kâhire, 2001, 1/606-608.

[6] Mâturîdî, Teʾvîlâtu’l-Kurʾân, thk. Bekir Topaloğlu, İstanbul, Mizan Yayınevi, 2005-2010, 1/113; Mâverdî, en-Nuket ve’l-Uyûn, thk. es-Seyyid b. Abdilmaksûd b. Abdurrahîm, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye Beyrut, t.y., 1/112-113; Beğavi, Ferrâ, Meâlimu’tTenzîl fî Tefsîri’l-Kurʾân, thk. Muhammed ʿAbdullah en-Nemir, vd., Dâru Taybe, Riyad, 1409/1989, 1/87; Zemahşerî, Keşşâf an Hakâiki’tTenzîl ve Uyûni’l-Eḳâvîl fî Vucûhi’t-Teʾvîl, thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd vd., Mektebetu’l-Ubeykân, Riyad, 1998, 1/259; İbn Atıyye, el-Muharreru’lVecîz fî Tefsîri’lKitâbi’lAzîz, thk. er-Rahhale el-Fârûk vd., Dâru’l-Hayr, Beyrut, 2007, 1/198; Kurtûbî, Muḥammed b. Ahmed, el-Câmi liAhkâmi’lurʾân, thk. Abdullâh b. Abdulmuhsîn et-Turkî, Muessesetu’r- Risâle, Beyrut, 2006, 2/19; Ebû Hayyân, el-Endelûsî, el-Bahru’lMuhîṭ, thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd-Alî Muḥammed Muavvad, Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, Beyrut, 1993, 1/335; İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kurʾâni’lAzîm, thk. Mustafâ es-Seyyid Muhammed vd., Muessesetu Kurtuba, Mektebetu’l-Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Turâs , Kahire/Gize, 2000, 1/379.

[7] Râzî, Faḫruddîn, Mefâtîhu’lĞayb, Dâru’l-Fikr, Beyrut, 1981, 3/45.

[8] İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir, et-Tahrîr ve’tTenvîr, Tunus, Dâru’t-Tûnisiyye, 1984, 1/530; Mustafa Çağrıcı, “Hakikat”, TDV İslam Ansiklopedisi, İstan- bul, 1997, 15/177-178.

[9] Şemseddin Sâmî, “Hakiki”, Kâmûsı Türkî, İstanbul, 1989, s.553; Komisyon, Örnekleriyle Türkçe Sözlük, İstanbul, 2000, c.2, s.1116.

[10] el-Maide 5/33,64; et-Tevbe 9/107.

[11] Ziya Şükûn, “Saḫten”, Farsça-Türkçe Lugat, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul, 1996, 1/1114.

[12] Komisyon, “Sahte”, Örnekleriyle Türkçe Sözlük, 4/2413.

[13] Şemseddin Sâmî, “Sahte”, Kâmûsı Türkî, s.697.

[14] ez-Zumer 39/3.

[15] el-Hicr 15/29; el-Enbiyâ 21/91; Sâd 38/72; et-Tahrîm 66/12.

[16] en-Nisâ 4/116.

[17] Âl-i İmrân 3/19.

[18] el-Bakara 2/42; Âl-i İmrân 3/71.

[19] Eyüp Kurt, “Şehir Bağlamında Değerlerin İnsan Hayatındaki Yansımaları”, Sosyal ve Beşeri Bilimler Çalışmaları 2018, ed. Bekir Çınar, 1. Baskı, Konya, 2018, s.342.

[20] Râgıb el-Isfehânî, Müfredât, s.209.

[21] el-A’râf 7/138.

[22] Kurtubî, el-Câmî, 9/317.

[23] Hûd 11/29.

[24] İlgili ayetler için bkz. en-Neml 27/55; el-Ahkâf 46/23.

[25] er-Ra’d 13/28.

[26] el-Feth 48/4.

[27] el-İsrâ 17/81.

[28] el-Mü’minûn 23/78; es-Secde 32/9; el-Mülk 67/23; Kulak, göz ve gönlün Rabbimizin bize lütfettiklerinin farkına varmamız için bize bahşedilen imkanlar olduğu hususunda ayrıca bkz. en-Nahl 16/78.

[29] el-Haşr 59/23.

[30] el-Bakara 2/119.

[31] el-Bakara 2/176; Âl-i İmrân 3/3.

[32] el-Bakara 2/147; Âl-i İmrân 3/60.

[33] el-Bakara 2/252; Âl-i İmrân 3/20, 108; en-Nisâ 4/105; el-Mâide 5/92, 99; er-Ra’d 13/40; en-Nahl 16/35, 82; en-Nûr 24/54; el-Ankebût 29/18; Yâsîn 36/17; eş-Şûrâ 42/48; et-Tegâbun 64/12.

[34] el-Hâkka 69/44-46.

[35] el-A’râf 7/88; et-Tevbe 9/40; Hûd 11/91; İbrahîm 14/13; eş-Şuarâ 26/116; Yâsîn 36/18.

[36] el-Bakara 2/61; Âl-i İmrân 3/21.

[37] Âl-i İmrân 3/71.

[38] el-En’âm 6/149.

[39] en-Nahl 16/9.

[40] el-İsrâ 17/11; el-Enbiyâ 21/37.

[41] Tarihte ortaya çıkan sahte peygamberlerin en meşhuru “Müseylimetü’l-Kezzâb”tır. Peygamber Efendimiz hayattayken Hanîfeoğulları’nın heyetiyle Medine’ye giden ancak Peygamberimizle görüşüp -görüşmediği ihtilaflı olan bu kişinin Yemâme’ye döndükten sonra Peygamberimizle mektuplaştığı bu mektup- laşma sırasında peygamberlik iddiasında bulunduğu bilinir. Hz. Ebu Bekir’in hilafeti döneminde hicri 12. yılda öldürülmüştür. Bu konuda detaylı bilgi için bkz. Ahmet Önkal, “Müseylimetülkezzâb”, TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2006, 32/90-91

[42] El-Ahzâb 33/40.

[43] el-Mâide 5/42.

[44] Çıkış 22/19; Levililer 20/10-21.

[45] Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî, Sunen, nşr. İzzet Ubeyd ed-Duâs, Çağrı Yayınları, 3. Baskı, İstanbul, 1413/1992, “Hudûd”, 26.

[46] Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî Ahmed b. Hanbel, el-Musned, nşr. Ebû Hâcir Muhammed Saîd Besyûnî, Çağrı Yayınları, 3. Baskı, İstan- bul, 1413/1992, 1/246; Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Câmiu’lBeyân 6/231; İbn Kesîr, Tefsîru’lKur’âni’lAzîm, 3/109.

[47] Âl-i İmrân 3/176; el-Mâide 5/41; el-En’âm 6/33; Yûnus 10/65; Lokmân 31/23; Yâsîn 36/76.

[48] el-Münâfikûn 63/4.

[49] el-Bakara 2/98; en-Nisâ 4/45, 101; el-Mâide 5/82; el-Enfâl 8/60.

[50] Ebu’l-Kâsım Dahhâk b. Muzahim, Tefsiru’dDahhâk, thk. Muhammed Şükrü Ahmed, Dâru’s-Selâm, Kahire, 1419/1998, 2/238; Benzer açıklamalar için ayrıca bkz. Ebû Muhammed Muhyissunne el-Huseyn b. Mes’ûd b. Muhammed el-Ferrâ’ el-Begavî, Meâlimu’tTenzîl, thk. Muhammed Abdullah en-Nimr vd., Dâru Tayyibe, Riyad, 1409/1989, 1/58.

[51] el-Mâide 5/41 (Aynı ayette iki kez), 42 ve et-Tevbe 9/47.

[52] el-Mâide 5/41.

[53] 53Mâverdî, en-Nuket ve’l-Uyûn, thk. es-Seyyid b. Abdilmaksûd b. Abdurrahîm, Beyrut, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, t.y. 2/38; Zemahşerî, Keşşâf, 2/235; Beydâvî,

Envâru’tTenzîl ve Esrâru’t-Teʾvîl, thk. Muhammed Subhî Hasen Hallâk, vd., Beyrut, Dâru’r-Reşîd-Muessesetu’l-Îmân, 2000, 1/437.

[54] et-Tevbe 9/47.

[55] el-Bakara 2/18, 171; el-Mâide 5/71; el-En’âm 6/39; el-Enfâl 8/22; Muhammed 47/23.

[56] Yûnus 10/42

[57] el-Enbiyâ 21/45; ez-Zuhrûf 43/40.

[58] en-Neml 27/80; er-Rûm 30/52.

[59] el-Fâtır 35/22.

[60] el-İsrâ 17/97.

[61] el-Furkân 25/73.

[62] Hûd 11/24.

[63] Müfessir Ferrâ, ayette li/ل harf-i cerinin yerine min/ن م harf-i cerinin de kullanılabileceğini el-Fâtır suresinin 32. ayetinden bir alıntıyı örnek vererek ifade etmiş ve böyle bir durumda ayetin devamıyla ilgili takdirini açıklamıştır. Bkz. Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ’, Meâni’lKur’ân, Âlemu’l-Kutub, Bey- rut, 1403/1983, 1/308-309.

[64] Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, Eser Neşriyat, İstanbul, 1979, 3/1681; Benzer açıklamalara örnek olarak bkz. Ebu’l-Hasen Saîd b. Mes’ade el-Mücâşiî el-Ahfeş el-Evsat, Meâni’lKur’an, thk. Mahmut Kırâa, Mektebetu’l-Hanci, Kahire, 1411/1990, 1/282; Kurtubî, el-Câmî, 7/482.

[65] el-Bakara 2/275; Âl-i İmrân 3/130.

[66] en-Nisâ 4/2, 10.

[67] el-Bakara 2/188; en-Nisâ 4/29; et-Tevbe 9/34.

[68] İbn Âşûr, ʾekkālūne kelimesini ʾeḫḫāzūne/alırlar kelimesiyle açıklarken burada bir istiare sanatının varlığından söz eder. Et-Tahrîr, 6/201; “ʾekkālūne li’s– sut” ifadesinin “yabilūne’rraşā/rüşveti kabul ederler” anlamına geldiği konusunda bkz. Taberî, 8/429; el-Medhal ile’lMevsuati’tTefsîri’l-Meʾsûr-Ekber Câmii liTefsîri’nNebî ve’sSahâbe ve’tTâbiîn ve Tâbiihim, nşr. Merkezu’d-Dirâsāti ve’l-Malûmâti’l-Kurʾâniyye bi-Mahedi İmâm eş-Şâtibiyye, Dâru İbn Hazm, Beyrut, 2017, 7/582.

[69] el-Mâide 5/42, 62, 63; Aynı kök, fiil haliyle Kur’an’da sadece Tâhâ suresi 61. ayette geçmektedir.

[70] Saḥt/ حت َّس ال Bir şeyin kabuğunu veya derisini soyup gidermek demektir. Bkz. Halîl b. Ahmed, “sht”, Kitâbu’l-Ayn, 2/219-220; el-Cevherî, “sht”, Sıhâh, 1/252; el-Ezherî, “sht”, Tehzîbu’l-Luga, 4/284; İbn Fâris, “sht”, Mu’cemu Mekâyisi’lLuğa, 3/143; İbn Manzûr, “sht”, Lisânu’l-Arab, 2/41-42; Mütercim Asım Efendi, “sht”, Kâmus Tercümesi, İstanbul, 1304-1305/1886-1887, 1/764-765; Arthur Jeffery, “sht”, The Foreign Vocabulary Of The Qur’ân, Brill, Leiden- Boson, 2007, s.165; Sḥt/سحت kökü İbranice’de (שחת) de Arapça’daki anlamıyla (extirpate= kökünü kazımak; go to ruin= mahvetmek) kullanılır. Bkz. William Gesenius, “sḥt/שחת ”, A Hebrew And English Lexicon of The Old Testament, The Clerandon Press, Oxford, 1939, s.1007; Feyerabend Karl, A Complete Hebrew-English Pocket Dictionary to The Old Testament, Berlin, t.y., s.347.

[71] Tâhâ 20/57-58.

[72] Tâhâ 20/59.

[73] Tâhâ 20/62-64.

[74] Konuyla ilgili olarak bkz. Hayreddin Karaman vdğr., Kur’an Yolu, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2003, c.2, s.221.

[75] Kur’an’ın indiği dönemde Hicaz yöresinde konuşulan Arapçanın, Yemen’de konuşulan Arapçayla yakın olduğu hatta Kur’an’da geçen bazı kelimelerin bu dilden (Ge’ez) alındığı, “sut” kelimesinin de bunlardan biri olduğu hususunda bkz. Wadah, Khanfar, İlk Bahar, çev: Mehmet Yuşa Solak-Hasan Hacak, İs- tanbul, Vadi Yayınları, 2020, s.103.

[76] Bu karşılık için örnek olarak bkz. Ebû Zeyd Abdurrahman b. Muhammed b. Mahlûb es-Seâlibî, el-Muharreru’lVecîz, thk. Abdu’s-selâm Abdu’ş-Şâfi, Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, Beyrut, 1422/2001, 2/384; Ebu’l-Hasen Ali b. Muhmmed b. Habîb el-Mâverdî, en-Nuketu ve’lUyûn,3/409; Zemahşerî, el-Keşşâf, 2/237.

[77] Kelimenin rüşvet, faiz, karşılığı için bkz. Dahhâk, Tefsiru’dDahhâk, s.328; Abdurrezzâk b. Hemmâm, Tefsîru’lKur’âni’lAzîm, Dâru’l-Ma’rife, Beyrut, 1411/1991, 1/191; Taberî, Câmiu’lBeyân, 8/429-434; İbn Ebî Hâtim, Tefsîru’lKur’âni’lAzîm, 4/1134-1136; Begavî, Meâlimu’tTenzîl, 1/58; Mâturîdî, Te’vîlâtu’lKur’ân, 3/524; Mâverdî, en-Nuketu ve’lUyûn, 2/237; Kurtubî, el-Câmi, 7/485; Seyyid Kutup, Fî Zılâli’lKur’ân, trc. Emin Saraç vd., Hikmet Yayı- nevi, İstanbul, 1970, 4/247.

[78] Begavî, Meâlimu’tTenzîl, 1/58-59.

[79] el-Mâtürîdî, Te’vîlâtu’lKur’ân, 3/524.

[80] Ceyda Adıyaman, “Eski Türkçede Orunç/Urunç: Rüşvet Sözcüğü Üzerinde Bir Araştırma” Turkish Studies, Fall 2015, c. 10, sy.16 s.4-12; Nihat Falay, “Türk Hiciv Şiirinde Rüşvet”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Maliye Araştırma Merkezi Konferansları, c.57, sy.1 2012, s.3-27; Dilek Batislam, “Tarih ve Kül- tür Kaynağı Olarak Hasb-i Hâller”, Türklük Bilimi Araştırmaları, c.22, Güz 2007, s.38-40; Tuğçe Erdal, “Dede Korkut Kitabında Yalan ve Aldatma Kavramla- rı”, Millî Folklor, c.28, sy.109, 2016, s.83-106; Eyüp Kurt, “‘İstişare ve Hz. Muhammed’in (SAV)Yönetimindeki Yeri’”, İslami Düşünce Ekseninde İktsadi– Mali-Politik Meseleler, ed. Yusuf Temur, Ekin Yayınları, Bursa, 2018, s.384.

[81] Mehmet Yüksel, “Modernleşme Bağlamında Hukuk ve Etik İlişkisine Sosyolojik Bir Bakış”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, c.57, sy.1, 2002, s.178-194; Orhan Çoban, “Bir Siyasal Yozlaşma Türü Olarak Rüşvet ve Ekonomik Etkileri”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, c.13, sy.1 (1999), 173- 193; Rafet Çevikbaş, “Yönetimde Etik ve Yozlaşma”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, c.20, sy.1 2006, s.265-287; Abdullah Yılmaz-Raci Kılavuz, “Türk Kamu Bürokrasisinin İşlemsel Sorunları Üzerine Notlar”, Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, c.3, sy.2, 2002, s.17-29.

[82] en-Nisâ 4/29.

[83] Türkçedeki “sahte” kelimesi Farsça’dan alınmadır. Yukarıda “Hakiki ve Sahte” başlığı altında bu konuyla ilgili izah yapılmıştı. Sahte’nin, Arapçadaki “Suḥt حت ُّس ال” kelimesinden türetildiğine dair bir bilgiye rastlanmamıştır.

[84] Şaban Ali Düzgün, Din Birey ve Toplum, Akçağ Yayınları, Ankara, 1997, s.27.

[85] Konuyla ilgili bkz. Tabatabâî, Muhammed Huseyn, el-Mîzân fî Tefsîri’lKur’ân, Beyrut, 1997, 11/106; Kutup, Muhammed, İnsan Psikolojisi Üzerine Etüdler, İşaret Yayınları, İstanbul, 1992, s.275.

[86] Rûm 30/41.

[87] el-İsrâ 17/81.