Türkiye’de İşrākīlik Çalışmaları: İşrākīlik Bibliyografyası

Türkiye’de İşrākīlik Çalışmaları: İşrākīlik Bibliyografyası

Cilt/Sayı

2023 34. cilt – 3. sayı

Yazar

Semra KIZILARSLANa

aAnkara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Felsefe ve Din Bilimleri Bölümü, İslam Felsefesi ABD, Ankara, Türkiye

Öz

Sühreverdî’nin İşrâk okulu, felsefi düşüncenin yönünü ve doğasını tamamen rasyonalist bir yaklaşımdan riyazete dayalı epistemolojik paradigmanın bir parçası gören bir yaklaşıma değiştirdiği için İslam felsefesi tarihinde bir dönüm noktası oluşturmuştur. Sühreverdî’den sonra gelen felsefe okullarının çoğu, bir şekilde onun öğretilerinden etkilenmiştir. İşrâk felsefesi, birbiriyle çelişen iki hikmet geleneği olan tasavvuf ve Meşşâî felsefeyi uzlaştırmakla kalmamış, aralarında ahenk de oluşturmuştur. Ḥikmetü’l-İşrāḳ felsefesinde hakikate erebilecek güruhlar arasında Meşşâî felsefeye talip olanları da zikretmiş ve Meşşâî felsefeye karşı dışlayıcı bir tutum sergilememiştir. Tasavvufun önemli isimlerini de felsefesinde özümseyerek Meşşâî felsefe ve tasavvufu İşrâk felse-fesinin amaçlarına hizmet ettirmiştir. Felsefesinin kökenlerini zikrederken Meşşâî ve tasavvufi çizgide yer alanları kaynak göstermekten çekinmemiştir. Sonuç olarak, mücahede ve riyazet, nihayetinde gerçeğe ulaşılmasına yol açan felsefi spekülasyon için gerekli bir koşul haline getirilmiştir. Bu makalede İşrâkîliğin dünyanın çeşitli bölgelerindeki seyri ele alınacaktır. Fakat bu makalede asıl amaçlanan İşrâkîlik çalışmalarının Türkiye’deki seyri ve ortaya çıkan literatürdür. Ancak bir arka plan oluşturması adına Türkiye’deki seyri öncesinde farklı coğrafyalardaki gelişimi de ortaya konacaktır. Makale giriş ve iki ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Cumhuriyet öncesi ve sonrası İşrâkîliğe dair gelişmeler ortaya konulacaktır. İkinci bölümde ise Cumhuriyet sonrası Türkiye’de günümüze kadar oluşturulan literatür bibliyografya şeklinde verilecektir.

Anahtar Kelimeler

Sühreverdî; İşrâkîlik; İran coğrafyası; Osmanlı coğrafyası; Batı dünyası

Abstract

Suhrawardī’s Ishraq school marked a turning point in the history of Islamic philosophy as it changed the direction and nature of philosophical thought from a pure rationalist approach to one that saw it as part of its epistemological paradigm based on asceticism. Most of the schools of philosophy that came after Suhrawardi were in some way influenced by his teachings. The philosophy of Ishraq not only reconciled two contradictory wisdom traditions, namely Sufism and Peripatetic philosophy but also created harmony between them. In the philosophy of ikmat al-ishra q, he also mentioned those who aspired to Peripatetic philosophy among the crowds who could reach the truth and did not show an exclusionary attitude toward peripatetic philosophy. By showing the important names of Sufism as a source in his philosophy, he made peripatetic philosophy and Sufism serve the purposes of the philosophy of ishraq. While mentioning the origins of his philosophy, he did not hesitate to cite those who were in the peripatetic and mystical lines. As a result, struggle and asceticism are made necessary conditions for philosophical speculation that ultimately leads to the attainment of truth. In this article, the school of Illuminationism in various parts of the world will be discussed. The main purpose of this article is the course of Illumination studies in Turkey and the literature revealed. However, to provide a background, its development in different geographies will be revealed before its course in Turkey. The article consists of one introduction and two main parts. In the first part, the developments regarding Illuminationism before and after the Republic will be presented. In the second part, the literature created up to the present day in Turkey after the Republic will be given in the form of a bibliography.

Keywords

Suhrawardī; School of Illumination; Geography of Persia; Geography of Ottoman; Western World


EXTENDED ABSTRACT

Suhrawardī’s Ishraq school marked a turning point in the history of Islamic philosophy as it changed the direction and nature of philosophical thought from a pure rationalist approach to one that saw it as part of its epistemological paradigm based on asceticism. Most of the schools of philosophy that came after Suhrawardi were in some way influenced by his teachings. The philosophy of Ishraq not only reconciled two contradictory wisdom traditions, namely Sufism and Peripatetic philosophy but also created harmony between them. In the philosophy of Ḥikmat al-ishrāq, he also mentioned those who aspired to Peripatetic philosophy among the crowds who could reach the truth and did not show an exclusionary attitude toward peripatetic philosophy. By showing the important names of Sufism as a source in his philosophy, he made peripatetic philosophy and Sufism serve the purposes of the philosophy of ishraq. While mentioning the origins of his philosophy, he did not hesitate to cite those who were in the peripatetic and mystical lines. As a result, struggle and asceticism are made necessary conditions for philosophical speculation that ultimately leads to the attainment of truth. Due to Suhrawardī’s fate, Suhrawardī did not appear on the scholarly agenda for about a century, and only through his first commentators did he begin to be addressed directly and without intermediaries. However, it is difficult to say that a consensus on the nature of the Illuminationist method emerged from Suhrawardī’s early commentators. Suhrawardī’s known followers and thinkers who were under his influence are Ibn al-‘Arabī, Ibn Kammūna (d.1284), Allame al-Hillī (d.1325), Qutb al-Dīn Shirazi (d.1311), Mir Dāmād (d.1631). ), Jalaluddin Dawwani (d. 1502), Ibn Turk Isfahani (d.?), Sadreddin Shirazi (d. 1640), Mir Findiriskî (d. 1640), Ibn Jumhur, Haji Mullah Hadi Sebzawari, Sheikh Ahmad Ahsâî, Sheikh Bahâi, Mullah Shams Ceylani, Mullah Muhsin Feyz Kashani (d. 1679), Abdurrezzak Lahici, Qadi Said al-Kummi. In Turkey, names such as Kâtip Çelebi, Jalaleddin Devvani, İsmail Ankaravi (d.1631), Esirüddin al-Abheri, Molla Fenârî and Yusuf Ziya Yörükan. The fact that he had important followers in history does not show that the thinker’s ideas have been fully revealed. The scarcity of studies on Suhrawardī and Illuminationist thought causes his philosophy and thought system not to be fully understood. The process that continued with the commentators after the 13th century, when Illuminationist philosophy appeared on the scene, was limited to the interpretations of its commentators. This situation has somewhat hindered original studies on Illuminationism. Despite all the negativities, important texts on Illuminationism emerged both in Iranian and Ottoman geography. With the path opened by Max Horten in the West, an important literature has emerged with the extension of Illuminationist studies to the West. Every day, new studies are put forward in the name of Illuminationism.

Sühreverdî’nin İşrâk okulu, İslam felsefesi tarihinde belirgin bir dönüm noktası olarak değerlendirilmektedir. Bu okul, felsefi düşüncenin yönünü ve doğasını, geleneksel rasyonalist çerçeveden farklılaşan bir perspektife dönüştürmüş; epistemolojik temelleri ise riyazet merkezli bir paradigmanın içinde yeniden şekillendirmiştir. Bu yaklaşım, akıl ve içsel deneyimin entegre bir biçimde ele alındığı bir epistemolojik bakış açısını öne çıkarmaktadır.

İşrâk felsefesi, adını “ışık” veya “aydınlanma” anlamına gelen Arapça “İşrâk” kelimesinden alır. Bu akım, XII. yüzyılda yaşamış olan Sühreverdî tarafından kurulmuş ve temsil edilmiştir. İşrâk okulu, özellikle içsel aydınlanmanın vurgulandığı bir epistemolojik yaklaşımı benimsemiştir. Bu bağlamda, bireyin hakikate ulaşabilmesi için riyazet (çile çekme) ve mücahede (ruhsal çaba) gibi disiplinlerin öncüllüğüne vurgu yapmaktadır. İşrâk felsefesi, salt rasyonalist argümanlar yerine içsel deneyimi merkeze alarak gerçeğe erişimi hedefler.

Bu okulun en dikkat çekici özelliği, farklı felsefi ve mistik akımları uzlaştırmaya çalışmasıdır. Meşşâî felsefesi ile tasavvuf arasındaki görünürdeki çatışmayı aşmayı amaçlar. Meşşâî felsefesi, mantık ve rasyonaliteyi öne çıkarırken; tasavvuf daha ziyade içsel deneyim ve mistisizmi öne çıkartır. İşrâk okulu, bu iki geleneği bir araya getirerek akıl ve içsel deneyimi sentezlemeye çalışır. Böylece, felsefi spekülasyonun ötesinde içsel aydınlanma ve gerçeğe ulaşma hedeflenir.

İşrâk okulu ve Sühreverdî’nin düşünceleri, İslam felsefesi üzerinde kalıcı etkiler bırakmıştır. Sonraki felsefi okullar, İşrâk felsefesinin temel öğretilerinden etkilenmiş ve bu öğretileri kendi düşünsel çerçeveleriyle harmanlamışlardır. Aynı zamanda İşrâk felsefesi, Meşşâî felsefesi ve tasavvuf arasında bir köprü oluşturarak bu farklı geleneği bir araya getirmiştir.

Sonuç olarak, Sühreverdî’nin İşrâk okulu, İslam felsefesi tarihinde önemli bir dönüm noktasını temsil eder. Bu okul, epistemolojik temelleri içsel deneyime dayalı bir perspektife taşıyarak, felsefi düşüncenin doğasını yeniden tanımlamıştır. Aynı zamanda farklı geleneği uzlaştırma çabasıyla, Meşşâî felsefesi ve tasavvuf arasında ahenkli bir denge sağlamış ve İslam düşünce geleneğine zengin bir katkıda bulunmuştur.

Sühreverdî’nin akıbetinin de etkisiyle yaklaşık bir asır boyunca ilmî gündemde pek yer tutamadıktan sonra ancak ilk şarihleri sayesinde aracısız ve doğrudan ele alınmaya başlamıştır. Bununla birlikte Sühreverdî’nin ilk şarihlerinden itibaren İşrâkî yöntemin mahiyeti hakkında bir uzlaşının ortaya çıktığını söylemek oldukça güçtür. Sühreverdî’nin bilinen takipçileri ve etkisi altında kalan düşünürler; İbnü’l-Arabî, İbn Kemmûne (ö.1284), Allame Hillî (ö. 1325), Kutbüddîn Şirazi (ö. 1311), Mir Dâmâd (ö.1631), Celaleddin Devvani (ö. 1502), İbn Türk İsfahani (ö.?), Sadreddin Şirazi (ö. 1640), Mir Findiriskî (ö.1640), İbn Cumhur, Hacı Molla Hadi Sebzevârî, Şeyh Ahmed Ahsâî, Şeyh Bahâi, Molla Şems Ceylani, Molla Muhsin Feyz Keşani (ö. 1679), Abdurrezzak Lahici, Kadı Said el-Kummi’dir. Türkiye’de ise Kâtip Çelebi, Celaleddin Devvani, İsmail Ankaravi (ö.1631), Esirüddin el-Ebheri, Molla Fenârî ve Yusuf Ziya Yörükan gibi isimlerdir.[1]

Tarihsel öneme sahip takipçilerin varlığı, bir düşünürün fikirlerinin tam anlamıyla anlaşıldığı anlamına gelmez. Sühreverdî ve İşrâk düşüncesiyle ilgili yapılan çalışmaların yetersizliği, bu felsefenin ve düşünce sisteminin tam anlamıyla anlaşılamamasına yol açmaktadır. İşrâk düşüncesine dair eksikliğin, onun felsefi prensiplerini tam olarak kavramada zorluklar yarattığını ifade etmek mümkündür. İşrâk felsefesi üzerine yapılan araştırmaların yetersizliği, bu düşüncenin derinlemesine anlaşılmasını engelleyen bir faktördür.

12. yüzyılda İşrâkî felsefenin sahneye çıkmasıyla birlikte başlayan süreç, daha sonraki yıllarda çoğunlukla yorumcuların görüşleriyle sınırlı kalmıştır. Bu durum, İşrâkî düşüncesinin gelişimi ve özgün analizlere yönelik engeller oluşturmuştur. Bu zorluklara rağmen, İşrâkîlik konusunda hem İran hem de Osmanlı coğrafyasında önemli metinler üretilmiştir. Max Horten’in Batı dünyasında başlattığı çalışmalar, İşrâkîlik araştırmalarının Batı’ya da yayılmasına olanak sağlamış ve bu alanda önemli bir literatürün oluşmasına katkıda bulunmuştur. Günümüzde İşrâkîlik üzerine yapılan araştırmalar hızla artmaktadır. Bu alandaki yeni çalışmalar, İşrâk felsefesinin daha derinlemesine anlaşılmasına ve açıklığa kavuşturulmasına katkıda bulunmaktadır. Tüm zorluklara rağmen, İşrâkîlik üzerine yapılan bu çeşitli araştırmalar, bu felsefi akımın önemini ve etkisini vurgulamakta ve düşüncenin karmaşıklığını anlamaya yönelik sürekli bir çabayı yansıtmaktadır.

    1. TÜRKİYE’DE İŞRĀKĪLİK ÇALIŞMALARI

Türk kütüphanelerinde çok sayıda İşrâkî yazmasının bulunması Sühreverdî’nin Türk bilim insanları tarafından incelendiğinin bir göstergesidir. Her ne kadar Cumhuriyet öncesi teşebbüslerin olmadığına dair bir düşünce olsa da kayda değer bir İşrâkîlik literatürü ve İşrâkîliği benimseyen düşünür yetişmiştir. Bunun yanı sıra gerçekte, Türk kütüphanelerinde İbn Arabi ve diğerlerinin İşrâkî metinleri o kadar boldur ki, A.M. Schimmel ve H. Corbin, Müslüman gnostikler ve diğer İşrâk figürleri üzerine araştırmalarını tamamlamak için Türkiye’de birkaç yıl geçirmişlerdir. Bu durum gösteriyor ki İşrâkîlik çalışmak isteyen akademisyenler için Türk kütüphanelerinde çok sayıda eser bulunmaktadır. Bu literatürün doğru bir şekilde değerlendirilmesiyle ortaya daha titiz çalışmaların çıkması umut edilir.

Dünyanın farklı coğrafyalarındaki seyrinden sonra, İşrâkîliğin Türkiye coğrafyasındaki gelişimine değineceğiz. Cumhuriyet öncesi ve sonrası olarak dönemsel bir ayrıma girilen makalenin bu bölümünde Osmanlı ulemasının ve Türk akademisyenlerin İşrâkîliği ele alış biçimlerine ayrı ayrı değinilecektir. 

A) CUMHURİYET ÖNCESİ İŞRĀKĪLİK ÇALIŞMALARI

İşrâkîlik hakkında yapılan çalışmaların takibi zor özellikle söz konusu Osmanlı Coğrafyası olduğunda hayli güçtür. Yukarıda da bahsedildiği gibi İran coğrafyasındaki seyrinde daha bir netlik vardır. Ancak Osmanlı coğrafyasında İşrâkîlik adına yapılan teşebbüsler kısıtlı kalmıştır. İran coğrafyasındaki gibi İşrâkî filozoflardan ziyade daha çok İşrâkî meşrep düşünürlerin varlığından bahsedilebilir. Burada iki ismi öncelikle belirtmek gerekir, ilk olarak Süleyman Uludağ; Dâvûd-i Kayserî (ö. 751/1350), Molla Fenârî (ö. 834/1431), İbn Kemâl (ö. 940/1534), Kınalızâde Ali Efendi (ö. 979/1572), Abdullah Bosnevî (ö. 1054/1644), Kâtib Çelebi (ö. 1067/1657), İsmail Hakkı Bursevî (ö. 1137/1725), Şeyh Gâlib (ö. 1214/1799)’i Osmanlı coğrafyasının İşrâkî düşünürleri olarak zikreder.[2] Fakat bu durum kanıtlı bir durum olmaktan ziyade sadece bir iddia olarak kalmıştır. Bu düşünürlerin İşrâkîliğine dair bir kanıt sunmamıştır. İhsan Fazlıoğlu ise “Türk Felsefe-Bilim Tarihinin Seyir Defteri (Bir Önsöz)” adlı makalesinde taslak halinde İşrâkîleri sayar: Kınalızâde Ali Efendi, İbn Kemâl, Fazıl Ali Bey, Şeyh Gâlib, Fuzuli, Kâtib Çelebi ve Müneccimbaşı Ahmed Dede’yi İşrâkî çizgideki Osmanlı düşünürleri olarak zikreder ve bu isimlerin eksik olduğunu ifade eder.[3]

Osmanlı coğrafyasında İşrâkliğin ön planda olmasının en önemli sebeplerinden biri İbn Sînâ üzerinden bir İşrâkîlik okumasıdır. Özellikle İbn Sînâ’nın el-İşârât ve’t-tenbîhât’ı Osmanlı Coğrafyasında yeni bir İşrâkîlik sentezine yol açmıştır. Bekir Karlığa “İbn Sînâ Çizgisinde Osmanlı Düşüncesinin Gelişimi” isimli makalesinde İbn Sînâcı üç çizgiden bahseder: a) İbn Sînâ -Gazzâlî- Fahreddin er-Râzî çizgisi, b) İbn Sînâ-Gazzâlî-Nasîrüddîn Tûsî çizgisi, c) İbn Sînâ-Sühreverdî- Şehrezûrî çizgisi. İbn Sînâ’nın Sühreverdî ve Şehrezûrî Osmanlı Türk coğrafyasına İbn Kemnune (ö.1284), Kutbüddîn eş-Şîrâzî (ö. 1311), Gıyâsüddîn Mansûr eş-Şîrâzî (ö. 150l) ve Celâleddin Devvanî (ö. 1502) vasıtasıyla aktarılmıştır.[4]

Anadolu coğrafyasında Râzî ve Sühreverdî’den sonra en bilinen İşrâkî teşebbüs Sadreddin Konevî (ö. 673/1274) tarafındandır. “Hak”, “hakikî ilim”, “tahkik” ve “muhakkik” kavramlarına güncel bir yaklaşım sergileyen Konevî hakikate erişme konusunda iki yöntemi birbiriyle karşılaştırır.[5] Kıyas ve Burhan yolunu Aristoteles’e hasreder. İbn Sînâ’yı da bu yolun öncüsü olarak ehl-i nazarın reisi ve imamı (er-Reîs İbn Sînâ ellezî hüve üstâzü ehli’n-nazar) tanımlar.[6].Diğer yöntemi ise tasavvufi yol olarak değerlendiren Konevî, bu yolu tümel bir hakikat arayışı olarak nitelendirir. Bu yolu İşrâkî olarak tanımlamasa da Aristoteles öncesi filozofların halvet ve riyazet ile hakikate ulaştıklarını ve bir şeriata tabi olduklarını dillendirir. Konevî’yi asıl manada İşrâkîlere yaklaştıran tutum, nur kavramına yüklediği anlamdır. Sühreverdî düşüncesine paralel nur kavramıyla ilgili açıklamalarda bulunur. Konevî’nin İşrâkî olarak anılmasının diğer sebebi ise tasavvufi hakikate yüklediği anlamdır.[7]

Konevî’den sonra İşrâkî meşrep bir diğer düşünür Şemseddin Semerkandî’dir (ö. 722/1322). Hakikate ulaşma sorununu ele alan Semerkandî, üç yol zikreder. Bunlardan ilki Peygamberin ulaştırdıkları ve bildirdikleridir. İkinci yol, ilahi kitaplarda da zikredilen istidlalle eşyanın hakikatine varmadır. Üçüncü yol ise nefsi tezkiye ve kalbi tasfiyedir yani nefsin arındırılıp hakikatle doldurulmasıdır. İrfan olarak tanımladığı bu yolu tarif ederken Nur 35. Ayete[8] atıfta bulunur. Ayrıca irfan yolunu tarif ederken İşrâkî terimleri kullanması dikkat çekicidir.[9]

Seyyid Şerif’te İbnü’l-Ekfânî gibi hakikate ulaştırma konusunda üç ekolden bahseder. İşrâkî ve Meşşâî diye adlandırdığı iki ekolü şeriata uygun olmadığı için kınasa da epistemik açıdan değerli olduğunu ifade eder. İşrâkîlik konusunda net bir açıklaması olmayan Seyyid Şerif, İşrâkîliği kimi zaman tasavvufla aynı safta zikrederken kimi zamanda Platon’un görüşlerine dayanan bir felsefi ekol zikreder. Seyyid Şerif’i İşrâkîliğe karşı olumsuz tutumu sonrasında gelen Osmanlı Ulemasına etki etmiştir. Özellikle Hâşiye alâ Levâmi‘i’l-esrâr adlı eserindeki cümleler İşrâkîliğe karşı Osmanlı ulemasının pozisyonunu belirlemiştir.[10]

Osmanlı Uleması, Sühreverdî’nin şarihlerinden beri olagelen tartışmalara yer yer atıflarda bulunmuşlardır. Özellikle İşrâkîliğin yöntemi hakkında atıflar 14. yüzyıl itibariyle artmıştır. Bu atıflara örnek olarak verilebilecek ilk isimlerden biri Tahânevî ve müellifi olduğu eseri Mevsûatü Keşşâfi ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm’dur. Bu eserde Tahânevî yirmiden fazla bahiste atıfta bulunur.[11] Sık atıflarda bulunan bir diğer isim Sadreddin Deştekî (ö. 949/1542) olup müellifi olduğu Heyâkilü’n-nûr şerhi ile İşrâkîliğe dair görüşlerini beyan etmiştir. Özellikle Sühreverdî’nin görme teorisini ve cisim anlayışını ele alırken kelamcılardan ve Sufilerden ayrı bir pozisyonda olduğuna dikkat çekmek gerekir.[12] Dâvûd Kayserî (ö. 751/1350), el-İthâfu’s-Süleymânî fi’l-ahdi’l-Ûrhânî eserinde Sühreverdî’nin fizik bölümünde nicelik kategorisinde şiddet ve zayıflığın olamayacağı görüşleri hususunda tartışma açar. [13] Sühreverdî’nin cisim anlayışına ve optik ile ilgili görüşlerine dair birçok tartışma Osmanlı uleması arasında vuku bulmuştur. Ali Kuşçu (ö. 879/1474) ve Fethullah Şirvânî’nin (ö. 891/1486) optik alanında İşrâkî okuluna gönderme de bulunurken Taşköprîzâde de cisim anlayışına dair tartışmalar açar.[14] Osmanlı ulemasının İşrâk okuluna dair etkilendiği hususlardan biri de nur metafiziği ve tabiat felsefesidir. Bu görüşlere özellikle temas eden el-Ahlâku’l-Adudiyye‘nin müellifi Müneccimbaşı, İşrâkîlerin mantık, ahlak ve siyaset felsefesine ve bilgi teorisine atıfta bulunur ve bu görüşleri dolayısıyla ayrı bir felsefi ekol olarak zikreder. İsmail Müfîd İstanbûlî, Müneccimbaşı ile aynı paralelde İşrâkîliğin ahlak ve siyaset felsefesi ile ilgili öğretilerine yer verir.[15]

İşrâkîlik sadece fizik ve metafizik alanlarında tartışılmayıp tefsirlerde de yerini bulmuştur. İsmail Hakkı Bursevî’nin tefsiri bu örneklerden biridir. Tefsirinin mukaddemesinde Meşşâîlerle İşrâkîler arasındaki terminolojinin ayırdına varırken İbrahim suresinde marifetullah bahsinde ise İşrâkîliğin marifetullah ile ilgili görüşlerine yer verir.

Sadreddinzâde Mehmed Emin Şirvânî İşrâkî felsefenin temel meselelerini “İşrâk Felsefesi İlmi (İlmu Hikmeti’l-İşrâk)” adıyla başlıklandırır, İşrâkî felsefeyi bir ilim olarak anar. Şirvânî İşrâkîliği bir yöntem ya da ekolden ziyade bir ilim olarak sınıflandırır.  Felsefi ilimlerde İşrâkîliğin pozisyonunu İslami ilimlerdeki Tasavvuf ile eşitler. Ayrıca Şirvânî, Sühreverdî’nin eserleri çerçevesinde İşrâkî felsefenin temel bahislerini on bir maddede sıralamış ve ilgili eserinde diğer meselelere nazaran daha uzun bir bölüm ayırmıştır.

Osmanlı uleması içinde eserlerin başlıklandırılmasında da İşrâkîliğe ait kavramların kullanıldığına şahit olmaktayız. Kâtib Çelebi’nin Levâmi‘ü’n-nûr fî zulmet-i Atlas Minur eseri bu durumun bilinen örneklerindendir. Nûr pırıltıları (levâmi‘u’n-nûr)” kavramını kullanması İşrâkî etkiye bir örnek teşkil etmektedir. Taşköprîzâde’nin de kelâma ait bir metin olan el-Me‘âlim’de İşrâkî felsefenin bilinen kavramalarına atıfta bulunması yönüyle dikkat çekicidir. 

Yukarıda bahsi geçen Seyyid Şerif’in Meşşâîlik ve İşrâkîliğin şeriate aykırılığına dair görüşüne eleştirel bir tutum Molla Lütfî (ö. 900/1495) tarafından verilmiştir. Molla Lütfi, Meşşâîlik ve İşrâkîliğin öğretilerinde peygamberliğin ispatı ile ilgili unsurların bulunduğunu ve İşrâkîliğin öncüleri olan Platon ve Sokrates’in peygamberliğine dair tartışmalara dikkat çeker ve Şehrezûrî’nin Nüzhetü’l-ervâh’ı ve İbn Sînâ’nın kitaplarından delil getirir.[16]

İşrâkî felsefe İran coğrafyasında birçok teori ve öğreti ile şekil değiştirmiştir. Aynı girişime Osmanlı ulemalarından da bulunanlar olmuştur. Musannifek, Hüsâmeddin Ali Bitlisî, İsmail Rüsûhî Ankaravî ve Hasan Kürdî bu girişime teşebbüs eden Osmanlı alimlerindendir. Musannifek ve Bitlisi İran coğrafyasına yakınlıkları hasebiyle bu girişimlerde bulunurken; Ankaravî Osmanlı coğrafyasını göz önünde bulundurmuştur. Musannifek, Seyyid Şerif çizgisinde olup İbn Sînâ’ya ağır ithamları olan bir alim olmasına rağmen İşrâkîliğe yoğun bir ilgi göstermiştir. Musannifek Fatih Sultan Mehmet’in isteği üzerine Sühreverdî’nin Risâletü’l-Ebrâc’ını Hallü’r-rumûz ve keşfü’l-künûz adıyla şerh etmiştir. Telif ettiği eserinde yoğun bir sufi etki olup Sühreverdî’nin kaynakları da olan Bistâmî, Sehl-i Tüsterî, Kuşeyrî’ye her varakta atıfta bulunmuştur. Eser, yoğunlukla İşrâkî doktrinlerden beslenmektedir.[17] Bitlisî müellifi olduğu Câmi‘ü’t-tenzîl ve’t-te’vîl’de eserinde Meşşâîlik ve İşrâkîlik ile Ekberiliği sentezlemiştir.  Bitlisî’nin metafizik üzerine kaleme aldığı el-Kenzü’l-hafî fî beyâni makâmatı sûfî adlı eserinde “nebilerin, velilerin, âlimlerin, İşrâkî ve Meşşâî metafizikçilerin hallerine ve müşahedeleri sırasında kendilerine açılan bilgilere mutabık kalarak yazdığını” belirtir. Eserde yoğun olarak İşrâkî kavramlar ve öğretilere atıflar görülmektedir.[18]

İsmail Rüsûhî Ankaravî Mesnevi şarihi olmanın yanı sıra Heyâkilü’n-nûr’a ilk Türkçe şerhi yazan Osmanlının önemli alimlerinden biridir. İşrâkî felsefeye olan ilgisi Sühreverdî’nin öğretilerini takip etmeye itmiş ve Nur 35. Ayete has Misbâhü’l-ervâh bir eser telif etmiştir. Sühreverdî’nin Heyâkilü’n-nûr’u ve Gazzâlî’nin Mişkâtü’l-envâr’ı Ankaravî’nin düşüncesinin şekillenmesinde önemli bir yerde durur. Ankaravî’nin İşrâkî felsefeye olan ilgisini yansıtan Heyâkilü’n-nûr’a yazdığı Îzâhü’l-hikem adlı şerhinde İşrakiliğin görüşlerinin Ehli Sünnete uygunluğundan bahsetmiştir.[19]

Sonuç olarak, yukarıda verilen alimler ve ortaya koydukları eserleri bize Osmanlı coğrafyasında da şekillenen bir İşrâkî geleneğin olduğunu ve yer yer yoğun ilginin gösterildiğini kanıtlamaktadır. İran coğrafyasında Şii perspektiften ortaya konan İşrâkîlik, Osmanlı’da Sünni bir kisveye bürünmektedir. Şii İşrâkî okumalarında olduğu gibi Sünni İşrâkî okumalarında da Ekberilik ve Mevlevilik önemli bir rol oynamaktadır. Özellikle Ankaravî, Hüsâmeddin Bitlisî ve Hasan Kürdî’nin İşrâkîlik ile Ekberilik ve Mevlevilik sentezi Sünni coğrafyada İşrâkîlik adına önemli gelişmelerdendir.

B) CUMHURİYET SONRASI İŞRĀKĪLİK ÇALIŞMALARI

Cumhuriyet sonrası İşrâkîlik çalışmalarına baktığımızda son 20 yılda büyük bir ivme kazandığı açıkça görülmektedir. Atilla Arkan’ın 2011’ de yayınlanan “Cumhuriyet Dönemi Türkçe İslam Felsefesi Tarihi Çalışmalarına Dair Literatür Denemesi” isimli makalesinden İşrâkîlik çalışmalarına dair bir istatistik ortaya konmuştur. Bu istatistiğin sonuçlarına göre; İslam felsefesi alanında 492 telif makalenin 73’ü 1990 öncesi kaleme alınmıştır. 73’ü ise 1990-2000 yılları arasında yazılmıştır. Geriye kalan 346 makale ise 2000-2011 yılları arasında telif edilmiştir. Makalede yer alan 492 makalenin sadece 51’i İşrâkîlik ile alakalıdır ve telif edilen bu makalelerin tümü 2000’li yıllarda yazılmıştır.[20] Bu makale şu sonucu ortaya koymaktadır ki; İşrâkîlik ile ilgili çalışmalar 2000’li yıllarda büyük ölçüde artmıştır. Fakat makale Çubukçu tarafından 1968 yılında yazılan makaleyi göz ardı etmiştir. İbrahim Agah Çubukçu’nun “Sühreverdî ve İşrâkiyye Felsefesi” 1968 yılında kaleme alınmıştır. Öncesinde de Saffet Yetkin’in çevirisiyle Sühreverdî’nin Nur Heykelleri 1945 yılında Türkçeye kazandırılmıştır. Fakat her iki neşirden daha eski olan Yusuf Ziya Yörükan’ın 1924 yılında neşrettiği Heyâkilü’n-nûr Tercümesi ve Şeyh Sühreverdî’nin Felsefesi isimli eserdir. Yörükan’ın Heyâkilü’n-nûr Tercümesi tezin özetiyle birlikte önce Mihrab dergisinde yayınlanmış, daha sonra kitaplaştırılmıştır. 1985 yılında ise Seyyid Hüseyin Nasr’ın İbn Sînâ, İbn Arabi ve Sühreverdî hakkında kaleme aldığı eseri ile İşrâkî düşünce hakkında yeni bir literatür Türkçeye kazandırılmıştır.

Bilinen gerçek şu ki İşrâkîlik çalışmaları Cumhuriyet sonrası ancak 2000’li yıllarda ivme kazanmıştır. 2000’lerde İşrâkîlik çalışmaları denilince dimağa gelecek üç isim Ahmet Kâmil Cihan, Eyüp Bekiryazıcı ve Tahir Uluç’tur. Özellikle bu üç isim Sühreverdî’nin eserlerinin Türkçeye kazandırılmasında büyük rol oynamışlardır. 

İşrâkîlik çalışmaları hakkında en bilinen isimlerden biri olan Ahmet Kâmil Cihan, Yusuf Ziya Yörükan’ın yazdığı Şihabeddin Sühreverdî ve Nur Heykelleri’ni 1998 yılında çevirmiştir. Sırasıyla Sühreverdî’nin El-Elvâhu’l-İmâdiyye’sini 2017’de, Kitâbü’t-Telvîhâti’l-Levhiyye ve’l-Arşiyye’sini 2019 yılında ve Kitâbü’l-Mukâvemât’ını 2020’de Türkçeye kazandırmıştır. İşrâkîlik çalışmaları ile ön planda olan düşünür, konu ile ilgili birçok makale yazmıştır. İşrakilik çalışmaları ile bilinen bir diğer akademisyenimiz Eyüp Bekiryazıcı İşrâkîlik ile ilgili birçok makalelerinin yanı sıra 2015’te dilimize ikmetü’l-İşrā’ı kazandırmıştır. Son olarak Tahir Uluç’ta Türkiye’de bilinen İşrâkîlik uzmanlarından biri olup Sühreverdî’nin ikmetü’l-İşrā, eserini İz yayınlarından İşrak Felsefesi ve 2021 yılında Ketebe yayınlarından ikmetü’l-İşrā ismiyle çevirmiştir. İşrâkîliğe Giriş adlı İranlı düşünür Dînânî’nin eserini de Türkçeye kazandıran Tahir Uluç İngilizce olarak da Suhrawardi’s Criticism of The Philosophy of Ibn Sina adlı eseri kaleme almıştır.

Bibliyografya kısmında Türkiye’de halı hazırda olan İşrâkîlik uzmanlarının ve öğrencilerinin kaleme aldığı eserler okuyucuya sunulmuştur. Bu sebeple bu bahis burada bitirilecektir.

    2. İŞRĀKĪLİK BİBLİYOGRAFYASI

A) KİTAPLAR

Akman, Mustafa. Celaleddin ed-Devvani: Ahlaki Siyasi Felsefi Tasavvufi ve Kelami Görüşleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.

Alper, Ömer Mahir. Aklın Hazzı, İbn-i Kemmûne’de Bilgi Teorisi, İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2004.

Aydın, Salih. Molla Sadra’da Mahiyet Felsefesi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2018.

Aykıt, Asiye. Sühreverdi Felsefesinde Ahlak. İstanbul: Divan Kitap, 2023.

Baran, Sedat. Molla Sadra’da Psikoloji (İlmü’n-Nefs). İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 2022.

Celâleddin ed-Devvânî. Ahlâk-ı Celâlî. Çev. Ejder Okumuş. Ankara: Fecr Yayınevi, 2019.

Cihan, Ahmet Kâmil. Sühreverdî’nin Felsefesinde İnsan ve Âlemdeki Yeri, Kayseri: Laçin yayınları, 2003.

Derin, Necmi. Molla Sadra Düşüncesinde Zihni Varlık. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2022.

Dînânî, Ğulâmhüseyin İbrâhîmî. İşrāiliğe Giriş- Sühreverdî Felsefesinde Akıl ve Sezgi, İstanbul: Ketebe Yayınevi, 2022.

Dînânî, Ğulâmhüseyin İbrâhîmî. Molla Sadrâ ve Sühreverdî Dersleri. Terc. Alptekin Dursunoğlu, haz. Ozan Kemal Sarıalioğlu, İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 2019.

Hamanei, Seyyid Muhammed. Molla Sadra ve Hikmet-i Mutealiye. Çev. Sedat Baran, İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2006.

İbrahimi, Nadir. Sürgündeki Filozof- Molla Sadra. Çev. Sedat Baran, İstanbul: Elest Yayınları, 2006.

Kalın, İbrahim. Varlık ve İdrak: Molla Sadra’nın Bilgi Tasavvuru. Çev. Nurullah Koltaş. İstanbul: Klasik Yayınları, 2021.

Kızılarslan, Semra. Sühreverdî ve Leibniz’de Nur/Monad Anlayışları: Mukayeseli bir Yaklaşım. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2023.

Kömürcü, Kamil. İşrâkî Düşüncede Mantığın Yeri. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2014.

Maraş, İbrahim, Klasik İslam Felsefesinde Nur Metafiziği. Ankara: Araştırma Yayınları, 2009.

Meçin, Mahmut. Molla Sadra Felsefesinde Zaman Öğretisi ve Tarih Bilinci. İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 2021.

Meçin, Mahmut. Molla Sadrâ’da Ölüm Sonrası Hayat. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.

Molla Sadra. Metafiziğe Giriş Kitabü’l Meşa’ir. Çev. A. Kamil Cihan-Fevzi Yiğit-Salih Yalın, İstanbul: Endülüs Yayıncılık, 2021.

Molla Sadrâ. Ariflerin İksiri. Çev. Fevzi Yiğit. İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 2019.

Molla Sadrâ. Arş’a Ait Hikmetler. Çev. Fevzi Yiğit. İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 2022.

Molla Sadrâ. Cahiliye Putlarını Kırmak. Çev. Fevzi Yiğit. İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 2021.

Molla Sadrâ. Esfârü’l Erba’a- Dört Aklî Yolculukta Aşkın Hikmet. Çev. Şamil Öçal – Mustafa Borsbuğa. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2023.

Molla Sadrâ. İlahi Tecelliler. Çev. Fevzi Yiğit. İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 2022.

Molla Sadrâ. Kalbin Uyanışı. Çev. Fevzi Yiğit. İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 2022.

Nasr, Seyyid Hüseyin. Molla Sadra ve İlahi Hikmet. Çev. Mustafa Armağan. İstanbul: İnsan Yayınları, 2009.

Nasr, Seyyid Hüseyin. Üç Müslüman Bilge (İbn Sînâ, Sühreverdî, İbn Arabi = Meşşâîlik, İşrākīlik ve Tasavvuf). Çev. Ali Ünal. İstanbul: İnsan Yayınları, 1985.

Osmanlı ve İran’da İşrâk Felsefesi. Ed. Ömer Bozkurt, Kamuran Gökdağ, M. Nesim Doru, M. Fatih Kılıç. İstanbul: Divan Kitap, 2018.

Özcan, Betül. İşrâk Geleneğinde Ahlak. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2023.

Pirinç, Ahmet. Molla Sadrâ Kozmolojisi. İstanbul: Sonçağ Akademi, 2021.

Rustom, Mohammed. Merhametin Zaferi: Molla Sadra’da Felsefe ve Kutsal Kitap. Çev. Zeyneb Hafsa Orhan Aström, İstanbul: Nefes Yayınları, 2017.

Sadreddin Şirazi. İnsan Nasıl Kurtulur? Haz. Muhammed Bedirhan. İstanbul: Hayy Kitap, 2017.

Sühreverdî, İşrâk Felsefesi. Çev. Tahir Uluç. İstanbul: İz Yayıncılık, 2019.

Sühreverdî ve İşrâk Felsefesi. Ed. M. Nesim Doru, Kamuran Gökdağ, Yunus Kaplan. Ankara: Otto Yayınları, 2014.

Sühreverdî ve İşrâk Felsefesi. Ed. M. Nesim Doru, Kamuran Gökdağ, Yunus Kaplan. İstanbul: Divan Kitap, 2015.

Sühreverdî, Şehabeddin. Cebrail’in Kanat Sesi. Çev. Sedat Baran. İstanbul: Sufi Kitap, 2010.

Es-Sühreverdî, Şihâbüddin. El-Elvâhu’l-İmâdiyye. Çev. Ahmet Kamil Cihan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.

Es-Sühreverdî, Şihâbüddin. ikmetü’l-İşrā. Çev. Eyüp Bekiryazıcı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.

Es-Sühreverdî, Şihâbüddin. ikmetü’l-İşrā. Çev. Tahir Uluç, İstanbul: Ketebe Yayınevi, 2021.

Es-Sühreverdî, Şihâbüddin. Nur Heykelleri. Çev. Saffet Yetkin, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi (MEB), 1949.

Es-Sühreverdî, Şihâbüddin. Nur Heykelleri, Tasavvufun Kelimesi, Burçlar Risalesi. Çev. Ahmet Kamil Cihan, Salih Yalın, Arsan Taher, Hatice Göktaş. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.

Sühreverdî, Şihabüddin. Kızıl Akıl. Çev. Nimet Yıldırım. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2022.

Es-Sühreverdî, Şihâbüddîn. Kitâbü’l-Mukâvemât-Felsefi İtirazlar, çev. Ahmet Kâmil Cihan, Salih Yalın, İstanbul: TYEKB Yay., 2020.

Es-Sühreverdî, Şihâbüddîn. Kitâbü’t-Telvîhâti’l-Levhiyye ve’l-Arşiyye, Hikmet Parıltıları. Çev. Ahmet Kâmil Cihan, Salih Yalın, İstanbul: TYEKB Yay., 2019.

Şihabüddin Sühreverdi. Kitabu’t-Telvihat: Mantık Bölümü. Çev. Kamil Kömürcü. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2019.

Şehabeddin Sühreverdî. Nur Heykelleri / Heyâkilü’n-Nûr -Bir Tercüme Bir Şerh: Saffet Yetkin’in Tercümesi ve İsmail Rusûhî Ankaravî’nin Îzâhü’l-Hikem’i. Haz. Saffet Yetkin, Fatih Yıldız, Cihat Demirci. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2021.

Şeyhü’l-İşrak’ın İzinde İlk Dönem İşrakı Şarihler, Ed. M. Nesim Doru, Ömer Bozkurt, Kamuran Gökdağ, İstanbul: Divan Kitap, 2015.

Şehrezûrî, Şemsüddîn. Nüzhetü’l-Ervâh ve Ravzatü’l-Efrâh-Bilgelerin Tarihi ve Özdeyişleri. İstanbul: TYEKB Yay., 2015.

Turğay, Fatma. İşraki Felsefeye Misal Aleminden Bakmak. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2019.

Uluç, Tahir. Sühreverdî’nin İbn Sînâ Eleştirisi. İstanbul: İnsan Yay., 2014.

Yakışan, Nurettin. Mîr Damad ve Dehrî Hudûs Teorisi. Ankara: Fecr Yayınevi, 2023.

Yalın, Salih, Sühreverdî’de Doğa Felsefesi. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2021.

Yıldırım, Kazım. Türk İslam Düşüncesinde Muhyiddin İbn’ül Arabî: Gazzali-Sühreverdi-Mevlâna-Sadreddin Konevî ile Mukayeseler. İstanbul: H Yayınları, 2010.

Yılmaz, Sadi. Molla Sadra Felsefesinde İdrak. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.

Yiğit, Fevzi. Hikmet ve İllet- Molla Sadra’nın Nedensellik Teorisi. İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 2021.

Yörükan, Yusuf Ziya. Şihabeddin Sühreverdî ve Nur Heykelleri. Çev. Ahmet Kamil Cihan. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998.

B) KİTAP BÖLÜMLERİ

Açıkgenç, Alparslan, “İran İrfan Geleneği ve Molla Sadra”, Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni, ed. Bayram Ali Çetinkaya, 7. Cilt: Endülüs ve Felsefenin İşrâkîli(leşmesi)ği, 7. Cilt ed. Eyüp Bekiryazıcı, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015, ss. 1129-1147.

Akyol, Aygün, “Şehrezuri ve Metafizik”, Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni, ed. Bayram Ali Çetinkaya, 7. Cilt: Endülüs ve Felsefenin İşrâkîli(leşmesi)ği, 7. Cilt ed. Eyüp Bekiryazıcı, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015, ss. 1025-1055. 1055-1083.

Akyol, Aygün, “Şehristani ve Felsefe Eleştirisi”, Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni, ed. Bayram Ali Çetinkaya, 7. Cilt: Endülüs ve Felsefenin İşrâkîli(leşmesi)ği, 7. Cilt ed. Eyüp Bekiryazıcı, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015, ss. 1055-1083.

Arıcı, Mustakim, “Osmanlı Düşüncesinin Felsefi Kaynakları 1: Sühreverdî ve Şarihlerinin Osmanlı İlim Dünyasına Girişi”, Osmanlı Düşüncesi Kaynakları ve Tartışma Konuları, ed. Fuat Aydın-Metin Aydın-Muhammed Yetim, İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2019, s. 55-67.

Bekiryazıcı, Eyüp “İşrakilik ve Sühreverdî’nin İşrak Felsefesinin Kaynakları”, Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni, ed. Bayram Ali Çetinkaya, 7. Cilt: Endülüs ve Felsefenin İşrâkîli(leşmesi)ği, 7. Cilt ed. Eyüp Bekiryazıcı, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015, ss. 935-975.

Cihan, Ahmet Kâmil. “Sühreverdî’nin Nur Anlayışı”. İslam Felsefesinin Sorunları, ed.Mehmet Vural Ankara: Elis Yayınları, 2003, ss. 125-140.

Cihan, Ahmet Kamil, “Sühreverdî’nin Nur ve İnsan Düşüncesi”, Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni, ed. Bayram Ali Çetinkaya, 7. Cilt: Endülüs ve Felsefenin İşrâkîli(leşmesi)ği, 7. Cilt ed. Eyüp Bekiryazıcı, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015, ss. 975-991.

Cihan, Ahmet Kamil, “Sühreverdî ve İşrâkîlik”, İslâm Felsefesi: Tarih ve Problemler, ed. M. Cüneyt Kaya, İstanbul, İSAM yayınları, 2013, s. 397-427.

Cihan, Ahmet Kamil, “Yatay Nurlar Teorisi”, İslam Düşüncesinde Teoriler- 2 Metafizik- Varlık Düşüncesi ve Sıfatlar, ed. Ömer Türker, İstanbul, Ketebe Yayınları, 2018, ss. 776-791.

Corbin, Henry, “Önsöz 5”, İslâm Felsefesinde Sembolik Hikâyeler (I): İbn Sînâ-Sühreverdî-A. Gazzali-Necm-i Razi içinde, çev. ve der. Derya Örs v.d., İstanbul, İnsan Yayınları, 1997, s. 115-128.

Doru, M. Nesim, “Mir Damad’ın Düşünce Sistemi”, Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni, ed. Bayram Ali Çetinkaya, 7. Cilt: Endülüs ve Felsefenin İşrâkîli(leşmesi)ği, 7. Cilt ed. Eyüp Bekiryazıcı, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015, ss. 1109-1129.

Kalın, İbrahim, “Molla Sadra”, Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni, ed. Bayram Ali Çetinkaya, 7. Cilt: Endülüs ve Felsefenin İşrâkîli(leşmesi)ği, 7. Cilt ed. Eyüp Bekiryazıcı, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015, ss. 1147-1159.

Meçin, Arslan, Büşra. “Sühreverdî’nin Fî Hâleti’t-Tufûliyye İsimli Risâlesi’nin Bir Değerlendirmesi”, İslâm Sonrası Türk Dünyasında Doğu-Batı Eksenli Tasavvuf Çalışmaları, ed. Doç. Dr. Berna Karagözoğlu-Dr. Ceylan Mollamehmetoğlu Çekici, İstanbul: Demavend Yayınları, 2022, ss. 169-221.

Mutluel, Osman, “İşrakiyyun Okulu”, İslam’da Felsefi Düşüncenin Kısa Tarihi: Başlangıçtan Günümüze, Ankara, Fecr Yayınları, 2021, ss. 147-153.

Nasr, Seyyid Hüseyin: “Şihâbeddîn Sühreverdî Maktul”, çev. Mustafa Armağan, İslâm Düşüncesi Tarihi, ed. M. M. Şerif, IV c., İstanbul, İnsan Yayınları, 1990, I, s. 411-435.

Rizvi, Sajjad H., “Mistisizm ve Felsefe: İbn Arabî ve Molla Sadrâ”, İslam Felsefesine Giriş, ed. Peter Adamson, Richard C. Taylor, çev. M. Cüneyt Kaya, İstanbul, Küre Yayınları, 2007, s. 247-271.

Sühreverdî, “Batı’ya Yolculuğun Hikâyesi”, İslam Filozoflarından Felsefe Metinleri, çev. Mahmut Kaya, İstanbul, Klasik, 2003, ss. 519-528.

Turgay, Fatma, “Misâl Âlemi”, İslam Düşüncesinde Teoriler- 2 Metafizik- Varlık Düşüncesi ve Sıfatlar, ed. Ömer Türker, İstanbul, Ketebe Yayınları, 2018, ss. 810-822.

Turgay, Fatma, “Misâl Âlemi Teorisi”, İslam Düşüncesinde Teoriler- 2 Metafizik- Varlık Düşüncesi ve Sıfatlar, ed. Ömer Türker, İstanbul, Ketebe Yayınları, 2018, ss. 792-808.

Turgay, Fatma, “İşrâkî Müşahede Teorisi”, İslam Düşüncesinde Teoriler- 1 Metafizik- Ekoller, Yöntemler ve Büyük Anlatılar, ed. Ömer Türker, İstanbul: Ketebe Yayınları, 2018, ss.344-356.

Turğay, Fatma. “Sühreverdî’de İnsanın Hakikati ve Kendilik Bilgisi: Benlik Aynasında Başkasının Gölgesi” İnsan Nedir? İslam Düşüncesinde İnsan Tasavvurları” ed. Ömer Türker-İbrahim Halil Üçer, İstanbul: İlem Yayınları, 2019, s. 431-449.

Türker, Ömer, “İşrâkîlik Ekolü”, İslam Düşüncesinde Teoriler- 1 Metafizik- Ekoller, Yöntemler ve Büyük Anlatılar, ed. Ömer Türker, İstanbul, Ketebe Yayınları, 2018, ss. 116-142.

Uluç, Tahir, “İşrakilik-Meşşailik İlişkisinin Mahiyeti”, Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni, ed. Bayram Ali Çetinkaya, 7. Cilt: Endülüs ve Felsefenin İşrâkîli(leşmesi)ği, 7. Cilt ed. Eyüp Bekiryazıcı, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015, ss. 991-1025.

Walbridge, John, “Sühreverdî ’nin et-Telvihatü’l-Levhıyye ve’l-Arşiyye’si- İşrākīlik ve Peripatetik Felsefe İlişkisi”, İslam Felsefesi- Filozoflar ve Eserler, ed. Khaled El-Rouayheb, Sabine Schmidtke, çev. Mustafa Yalçınkaya, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2021, s. 367-396.

Walbridge, John, “Sühreverdî ve İşrakîlik”, İslam Felsefesine Giriş, ed. Peter Adamson, Richard C. Taylor, çev. M. Cüneyt Kaya, İstanbul, Küre Yayınları, 2007, s. 221-245.

Yakışan, Nurettin, “Mir Damad ve İsfahan Okulu”, Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni, ed. Bayram Ali Çetinkaya, 7. Cilt: Endülüs ve Felsefenin İşrâkîli(leşmesi)ği, 7. Cilt ed. Eyüp Bekiryazıcı, İstanbul: İnsan Yayınları, 2015, ss. 1083-1109.

Ziyâî, Hüseyin. “Şihâbuddîn Sühreverdî: İşrâkî okulu’nun kurucusu”, Seyyid Hüseyin Nasr; Oliver Leaman (ed.), terc. Şamil Öçal; Hasan Tuncay Başoğlu, İslâm Felsefesi Tarihi (İst.: Açılımkitap, 2011), içinde, ss.83-115.

Ziyâî, Hüseyin, “İşrâkî Gelenek”, İslam Felsefesi Tarihi, ed. Seyyid Hüseyin Nasr, Oliver Leaman, çev. Şamil Öçal, Hasan Tuncay Başoğlu, III c., İstanbul, Açılım Kitap, 2007, II, s. 117-150.

Ziyâî, Hüseyin, “Şihâbuddin Sühreverdî: İşrâkî Okulun Kurucusu”, İslam Felsefesi Tarihi, ed. Seyyid Hüseyin Nasr, Oliver Leaman, çev. Şamil Öçal, Hasan Tuncay Başoğlu, III c., İstanbul, Açılım Kitap, 2007, II, s. 83-115.

C) MAKALELER

1. Türkçe Dilinde Yazılmış Makaleler

Akbari, Reza; Uluç, Tahir. “Günümüz İran’ında Felsefî Hayata Genel Bir Bakış”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/15 (2009): ss. 59-75.

Akyol, Aygün. “Şehrezurî ve Adalet Anlayışı”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/13 (2008): ss. 97-111.

Alıcı, Mehmet. “Sühreverdî’nin İşrâk Düşüncesini İnşâda Kadim Etimolojilerin Yeri”.  Milel ve Nihal 11/2 (2014): ss. 61-81.

Alper, Hülya. “Aklın Hazzı lbn Kemmûne’de Bilgi Teorisi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2006): ss. 261-264.

Arıcı, Mustakim. “İbn Kemmûne’nin Ahlak ve Siyaset Düşüncesi”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 0/24 (2011): ss. 41-78.

Arıcı, Müstakim. “Osmanlı İlim Dünyasında İşrâkî Bir Zümreden Söz Etmek Mümkün mü? Osmanlı Ulemasının İşrâkîlik Tasavvuru Üzerine Bir Tahlil”. Nazariyat 4/3 (Ekim 2018): ss. 1-48.

Arslan, İshak. “Evrenin Sınırlarını Zorlamak: Hikmetü’l-İşrâk ve Şerhlerinde Meşşâî Kozmoloji Eleştirisi”.  Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Dergisi 1/1 (Ekim 2014): ss. 141-164.

Arslan, İshak. “Fiziksel Evrenin Bütünleştirilmesi İçin Erken Bir Teşebbüs: Sühreverdî’nin Miktar Kavramı”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 3/2 (Nisan 2017): ss. 47-68.

Arslan, İshak. “Nurun Işımaları, Sıcaklığın Değişimleri: İşraki Hareket Kavramı”. Divan Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 20/39 (2015/2): ss. 1-22.

Arslan, Mehmet Fatih. “Sühreverdî’nin Heyâkilu’n-Nûr’u Nasıl Anlaşılmalı?: Devvânî ve Deştekî Şerhleri Bağlamında Bir İçerik Analizi”, İslâmî İlimler Dergisi 12/1 (Bahar 2017): ss. 239-257.

Aydeniz, Hüsnü. “Molla Sadrâ’da Allah’ı Bilmenin İmkânı ve O’nun Hakkında Konuşmanın Sınırları”. Hitit İlahiyat Dergisi 20 / 1 (Haziran 2021): ss. 347-376.

Aydın, Fatih. “İslam Ahlâk Düşüncesinde Erdemler: Şehrezûrî Örneği”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 6/5 (2017): ss. 3100-3121.

Aydın, Fatih. “Sühreverdî Düşüncesinde Bilginin İmkânı ve Değeri”. Tokat İlmiyat Dergisi 8/2 (Aralık 2020): ss. 659-680.

Aydın, Fatih. “Şehrezûrî Düşüncesinde İnsanî Nefsin Yetkinliği”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 3/4 (2014): ss. 781-796.

Aykıt, Asiye. “Şehrezûrî Düşüncesinde Nefsin Kuvvelerinin Ahlâkî Tekâmüle Tesiri”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26/3 (Aralık 2022): ss.1161-1179.

Aykut. A. Sait. “Varlık, Benlik, Hatırlayış ve Unutuş Üzerine”. Cogito 50 (2007): ss. 158-170.

A’rafi, Ali Rıza. “Şeyh İşrak’ın Eğilim, Öğretim ve Temelleri üzerine Görüşleri”. Misbah, 4/11 (Sonbahar 2015): ss. 205-230.

Baran, Sedat. “Molla Sadra’da Bilginin Mahiyeti”. Batman Üniversitesi İslami İlimler Hakemli Dergisi 1/2 (Aralık 2017): ss. 129-135.

Baran, Sedat. “Molla Sadra’da Cebr ve İhtiyar Problemi”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (Ağustos 2016): ss. 93-112.

Baran, Sedat. “Molla Sadrâ’da Algısal Kötülük Bağlamında Şerr Problemi”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR), 11/1 (Nisan 2019): ss. 13-35.

Baran, Sedat. “İbn Sînâ ve Molla Sadrâ’da İlâhi Erek Problemi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/3 (Aralık 2019): ss. 1101-1120.

Baran, Sedat. “Molla Sadrâ’da İlâhi Fâiliyetin Niteliği”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR) 11/2 (Ağustos 2019): ss. 598-613.

Baran, Sedat. “Molla Sadrâ’da İrade Problemi”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (Haziran 2019): ss. 37-58.

Baran, Sedat. “Molla Sadrâ’da Vâcibü’l-Vücûd’un İspatında Burhan-ı Nefs”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15 (Bahar 2020): ss. 36-49.

Baran, Sedat. “Molla Sadrâ’da Vâcibü’l-Vücûd’un İspatında Burhan-ı Sıddıkîn”.  Diyanet İlmî Dergi 56 (2020): ss. 205-224.

Baran, Sedat. “Molla Sadra’da Zihni Varlık”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 4/1 (2018): ss. 169-188.

Baykan, Erdal. “Bir İslam Düşüncesi Mektebi: Sübreverdi’nin İşrak Tecrübesi ve Aklın Halleri”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü DergisiOrtadoğu Özel Sayısı (2006): ss. 127-134.

Bedirhan, Muhammed. “Misâl Âlemi’nin Varlığına Yönelik Bazı İtirazlar ve Misâl Âlemi’nin İspatı”. Sufiyye / 11 (Aralık 2021): ss. 1-38.

Bekiryazıcı, Eyüp. “Burhan’dan Keşf’e Yöneliş ya da Sühreverdî’de Bilginin Kaynağı Problemi”. EKEV Akademi Dergisi Yıl: 13 Sayı: 38 (2009): ss. 103-114.

Bekiryazıcı, Eyüp. “İbn Sînâ Düşüncesi İşrâkîliğe Zemin Hazırlamış mıdır?”.  Diyanet İlmi Dergisi 50/1(2014): ss. 123-138.

Bekiryazıcı, Eyüp. “İslam Düşüncesi ve İşrâkîlik”.  Eskiyeni 28 (Bahar 2014): ss. 25-36.

Bekiryazıcı, Eyüp. “İşrak Felsefesinin Oluşumunda İbn Sînâ’nın Etkisi (Ş. Sühreverdî Örneğinde)”. EKEV Akademi Dergisi 12/36 (Yaz 2008): ss. 147-162.

Bekiryazıcı, Eyüp; Sheıkhlou, Touran. “Sühreverdî’nin İşrâk Düşüncesinde Mutluluk”. İslami Araştırmalar Dergisi 32/2 (2021): ss. 293-311.

Bekiryazıcı, Eyüp. “Şihabuddin Sühreverdî ’nin Nübüvvet Anlayışı”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41 (2014): ss. 117-128.

Bulut, Zübeyir. “Celaleddin Devvânî’nin İslam Ahlak Felsefesindeki Yeri.” Danişname Beşerî ve Sosyal Bilimler Dergisi 1/2 (2021): ss. 41-65.

Cihan, Ahmet Kâmil. “Sühreverdi ve Kitabü’l-Lemehat Adlı Eseri”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 10 (1998): ss. 137-151.

Cihan, Ahmet Kâmil. “Şihabeddin Sühreverdî’nin Eserleri”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11 (2001): ss. 0-0.

Çatak, Âdem. “Şihabüddin Ebû Hafs Ömer b. Muhammed Es-Sühreverdî ile Şihabüddin Yahya B. Habeş Es-Sühreverdî’nin Eserlerinin Karıştırılması Üzerine”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (2012/2): ss. 63-81.

Çatak, Âdem. “Şihâbüddin Sühreverdî’nin Vasiyet-Nâme Adlı Risalesi (Tercüme-Tahkik)”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (2015): ss. 257-276.

Çavuş, Beyza Nur. “Şihâbüddîn Es-Sühreverdî’de Husûlî ve Huzûrî Bilgi Açısından Bilgiyi Temellendirmede Kendilik Bilgisinin Rolü”. Din bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 22/2 (Eylül 2022): ss. 951-972.

Çift, Salih. “İlk Dönem Tasavvuf Düşüncesinde Nûr Kavramı”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 13/1 (2004): ss. 139-157.

Çubukçu, İbrahim Agah. “Sühreverdî ve İşrakiye Felsefesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (1968): ss. 177-200.

Demirkol, Murat. “Molla Sadra’nın Epistemolojsinin Ontoloji ve Mantıkla İlişkisi”. Journal of Analytic Divinity 1/1 (Aralık 2017): ss. 163-174.

Doru, Mehmet Nesim. “İşrâk Felsefesine Çağdaş Yaklaşımlar ve Günümüz İran’ında İşrâkîlik”. Beytulhikme: An International Journal of Philosophy 11/2 (Haziran 2021): ss. 929-950.

Doru, M. Nesim. “Karşıtlıklar ve Sentezler Bağlamında İran’da İşrâk Felsefesi’nin Gelişimi”. Mukaddime 12/2 (2021): ss. 551-578.

Doru, M. Nesim. “Mîr Dâmâd’ın Hudûs Konusunda İbn Sînâ’ya Yönelttiği Eleştiriler ve Hudûs-u Dehrî Görüşü”. Felsefe Dünyası 56 (2012): ss. 249-273.

Duran, Recep. “Celaleddin Devvani’nin, Tûsî’nin “Külli Akıl” Diye Adlandırılan Sıyrık Tözleri İsbat Hakkındaki Risalesi Şerhi”. Dört Öge 9 (2016): ss. 75-104.

Ekinci, Gülizar. “Kutbüddîn Şîrâzî’nin İşrâkî Felsefesinde Meşşâî Geleneğin Yeri”. İslam Tetkikleri Dergisi 12/2 (Eylül 2022): ss. 755-777.

Ercan, Özlem. “Bektâşî ve İşrâkî Bir Şair: Sâfî, Hayatı Ve Divan’ının Nüshaları”, Turkish Studies -International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 8/1 (Kış 2013): ss. 1375-1395.

Erdoğan, İsmail. “İşraki Düşüncede Türlerin Efendisi Meselesi”. Dini Araştırmalar 8/23: ss. 127-152.

Erdoğan, İsmail. “İşrākīlik’in İslam Felsefesi İçerisindeki Yeri ve Kaynakları”.  F.Ü. İIahiyat Fakültesi Dergisi 8 (2003):  ss. 159-178.

Erdoğan, Selami. “Kaynağı ve İslam Düşüncesine Katkısı Bakımından Nur Teorisi ve İşraki Felsefe”. Journal of International Social Research 12/66 (Ekim 2019): Cilt 12 Sayı 66, ss. 1289-1310.

Evmeş, Adem. “Kutbuddin eş-Şirâzî’nin Akılcı Felsefeye ve Meşşâî Tanım Teorisine Eleştirileri: Şerhu Hikmetü’l-İşrâk’ı Bağlamında Bir Tahlil”. Dergiabant 11/1 (2023): ss. 168-179.

Evmeş, Adem. “Şehrezûrî’nin Tarif Konusundaki Görüşleri”. Rize İlahiyat Dergisi 23 (Nisan 2023): ss. 167-177.

Fethi, Hasan. “Platon Felsefesinde “İşrak” Anlayışı”. Şark Felsefesi Problemleri 1(2011): ss. 14-17.

Göz, Kemal. “Sühreverdî Düşüncesinde Ruh-Beden İlişkisi”. The Journal of Academic Social Science Studies International Journal of Social Science 6/2 (Şubat 2013): ss. 469-484.

Gül, Ali. “Teosofi Kavramı ve Teosofi Düşüncesinin Tarihi Gelişimi”. EKEV Akademi Dergisi Yıl: 21/70 (Bahar 2017): ss. 1-20.

Güngör, Saim. “Sadreddin Şirazi’de Tanrı’nın Bilgisi Problemi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/28 (2013/2): ss. 125-141.

Güzel, Selçuk. “İşrakî Teodisenin İslam Düşüncesindeki Yeri”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 11 (Aralık 2020): ss. 489-519.

Güzel, Selçuk. “Şehrezûrî’nin Siyaset Anlayışında Temel Kavramlar: Yardımlaşma, Sevgi ve Adalet”. Mîzânü’l-Hak İslami İlimler Dergisi 6 (2018): ss. 43-55.

Hanoğlu, İsmail. “İşrâkî Aydınlanmada Doğal Aklın İrfanî Özle Rasyonel Tekâmülü”, İslami Araştırmalar 30/1 (2019): ss. 58-66.

Karadeniz, Mustafa Uğur. “Klasik Türk Şiiri ve İşrâk Felsefesi”. Kültür Araştırmaları Dergisi 12 (2022): ss. 201-219.

Kavşut, Muhammet Sait. “Molla Sadrâ’da Ölümsüzlük Düşüncesi”. Kader 16/2 (Aralık 2018): ss. 433-461.

Kavşut, Muhammet Sait. “Molla Sadrâ’nın Platonik İdealar Savunusu”. Dicle İlahiyat Dergisi 24/1 (Haziran 2022): ss. 1-13.

Kavşut, Muhammet Sait. “Nefs-Beden İlişkisi Problemine Yeni Bir Bakış: Molla Sadrâ’nın Tekâmülî Nefs Tasavvuru”. Şarkiyat 10/4 (Aralık 2018): ss. 1492-1513.

Keleş, Mahmut Recep. “Kutbüddin Eş-Şirâzî’nin Anadolu’daki Faaliyetleri ve Sadreddin Konevî ile İlişkisi”. Tarih Okulu Dergisi (TOD) 7/19 (Eylül 2014): ss. 329-345.

Kılıç, Cevdet. “Sühreverdî ‘nin Varlık Düşüncesinde Nurlar Hiyerarşisi ve Meşşai Felsefe ile Karşılaştırılması” F.Ü. İIahiyat Fakültesi Dergisi 13/2 (2008): ss.55-72.

Koyuncu, Adil. “İşrâkî Düşüncede Mantığın Yeri”. Mantık Araştırmaları Dergisi 2 (2019): ss. 122-125.

Köroğlu, Burhan. “İşrâkî Filozof Şemseddîn Muhammed ibn Mahmûd Eşşehrezûrî’nin Felsefi Sistemi ve İslam Düşüncesi İçindeki Yeri”. Kelam Araştırmaları 12/1 (2014): ss.91-108.

Kömürcü, Kâmil. “Meşşâî Burhandan İşrâkî İrfana Sühreverdî El-Maktül’ün Mantık Anlayışı”. Universal Journal of Theology, 2/1(2017): ss. 58-73.

Kömürcü, Kâmil. “Sühreverdî El-Maktül’ün Mugalataya (Safsata) Bakışı”. Universal Journal of Theology 2/2 (2017): ss. 104-116.

Kömürcü, Kâmil. “Şihâbüddin Sühreverdî’nin Kategoriler Konusuna Yaklaşımı”. Mantık Araştırmaları Dergisi 1 (2019): ss. 104-117.

Köroğlu, Burhan. “İşrâkî Filozof Şemseddîn Muhammed İbn Mahmûd Eş-Şehrezûrî’nin Felsefi Sistemi ve İslam Düşüncesi İçindeki Yeri”. Kelam Araştırmaları 12/1 (2014): ss. 91-108.

Mazlûm, Agâh. “Sühreverdî”. Sadeleştiren: Mustafa Bulut.  Hikmet Yurdu, 5(5)/9 (2012): ss. 207-209.

Meçin, Arslan, Büşra. “Sühreverdî, İbnü’l-Arabî ve Molla Sadrâ’da Varlık Düşüncesi”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR), 11/3(25) (Aralık 2019): ss. 1091-1111.

Meçin, Arslan, Büşra. “Sühreverdî’nin İrfanî Risâlelerinde Misâl Âlemi Sembolü”. Marifetname 9/1 (Haziran 2022): 245-270.

Meçin, Arslan, Büşra. “Şeyh-i İşrâk Şihâbeddin Sühreverdî’nin Aşka Dair Sembolik Risâlesi”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR) 10/2(20) (Mayıs 2018): ss. 669-689.

Meçin, Mahmut; Çaksu, Ali. “Molla Sadrâ’nın Hudûs Yorumu”. Kader 17/2 (Aralık 2019): ss. 474-495.

Meçin, Mahmut. “Molla Sadrâ’da Meâd Problem”. Artuklu Akademi 1/1 (Mart 2014): ss. 159-182.

Meçin, Mahmut. “Sühreverdî ‘nin Tanrı Tasavvuru: Nuru’l-Envar”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi 1/3 (Haziran 2015): ss. 49-70.

Meçin, Mahmut. “Molla Sadrâ’nın Tasavvuf Yorumu ve Dönemin Sözde Mutasavvıflarına Yönelttiği Eleştiriler”. Eskiyeni 44 (Eylül 2021): 475-498.

Meçin, Mekin, Mehmet. “Bir Teosof Olarak Sühreverdî”. Van Yüzüncü Yüzyıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 35 (2017): ss. 0-0.

Meçin, Mehmet Mekin. “Zerdüştîlik ve İşrâkîlikte İnsân-ı Kâmil Örneği: Keyhüsrev”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (Aralık 2022): ss. 258-274.

Meçin, Mekin, Mehmet. “Zerdüştîlik ile İşrak Hikmeti Arasında Düalizm Üzerinden Bir Mukayese”. VASAD: Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi 2 (2018): ss. 115-131.

Meçin, Mehmet Mekin. “Zerdüştîlik ve İşrakilikte Ateş Felsefesi”. Şarkiyat 14/2 (Ağustos 2022): ss. 521-536.

Meçin, Mekin, Mehmet. “Zerdüştilik ve İşrākīlik Arasında Bir Karşılaştırma: “Minuyî Âlem” ve “Misal Âlemi”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR) 12/3(28) (Ağustos 2020): ss. 448-464.

Meçin, Mekin. Mehmet. “Zerdüştîlik ve İşrakîlik’te Tanrısal Karizma: Hurra”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (Haziran/2021): ss. 21-33.

Meçin, Mekin, Mehmet. “Zerdüştîlik ve İşrâkîlik’te Güneş Fenomeni”, Tarih Okulu Dergisi (TOD) 57 (2022): ss. 1539-1553.

Memmedova, Ülker. “Doğu’nun Işık Sevdalı Filozofu Şihabeddin Yahya Sühreverdî”. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi 5 (2021): ss.106-115.

Memmedova, Ülker. “Koca Şarkın Sönmeyen Zeka Yıldızları”. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi 3/2 (Aralık 2019): ss. 42-51.

Memmedova, Ülker. “Üç Azerbaycanlı Düşünürün Yaratıcılığında Dinî Hikâyeler”. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 8/21 (2020): ss. 225-235.

Meydan, Ahmet. “Kutbüddîn-i Şîrâzî’nin İlimler Tasnifi ve Dil İlimlerinin Bu Tasnifteki Yeri”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 6.1 (2020): ss. 41-69.

Muhakkık, Mehdi. “Çeviriler/Translations Mir Dâmâd’a Özel Referanslarla Safeviler Devrinde İslâm Felsefesinin İhyâsı”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (2014): ss. 239-247.

Okudan, Rıfat. “Şeyhu’l-İşrak Sühreverdî -i Maktul’un Tasavvufi Görüşleri”, Ekev Akademi Dergisi 9/22 (Kış 2005): ss. 111-126.

Onay, Hamdi. “Molla Sadra Felsefesinde Akıl-Melek Özdeşliği”. Journal of History School 56 (2022): ss. 704-731.

Osman, Fikret. “Sühreverdî’nin Kiplikli Önermeleri Zorunlu Olumlu Önermeye İndirgemesi Yaklaşımının Modern Mantık Açısından İfade Edilmesi”. Kaygı 20 (2013): ss. 219-224.

Öçal, Şamil. “İran’da Felsefi Düşünce Geleneği”. TYB AKADEMİ / 18 (Sonbahar 2016): ss.49-64.

Özalp, Hasan. “İşrâkî Mektebin Bir Üyesi Olarak Hayy b. Yakzan’ın Felsefî ve Doğal Dînî Tecrübe Serüveni”. Beytulhikme An International Journal of Philosophy 6/1 (Haziran 2016): ss. 211-234.

Öztürk, Mustafa Bilal. “Bir Bilgi Tanımının Eleştirisi: Devvânî’nin Risâle fî Ta ‘rîfi’l-‘İlm Bağlamında.” Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/2 (2021): ss. 823-851.

Öztürk, Esma. “Celâleddîn Devvânî’de (ö. 908/1502) Vahdet-i Vücûd Tasavvuru”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 9/4 (Ekim 2020): ss. 1999-2009.

Parıldar, Sümeyye. “Izdırar ve Özgürlük arasında Denge: Molla Sadra ve İradenin Teşkiki”. Talim, 4/1 (2022): ss.29-42.

Parıldar, Sümeyye. “Molla Sadra ve Nefis Konusunda Pre-sokratikleri Savunusu”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26/3 (Aralık 2022): ss. 1235-1251.

Pattabanoğlu, Fatma Zehra. “Gazzâlî’den Sonra İslam Düşüncesi Seyrinde İbn Kemmûne’nin Yeri ve Önemi”. Sosyal Bilimler Dergisi 13/1 (Haziran-2011): ss. 47-63.

Pattabanoğlu, Fatma Zehra. “İbn Kemmûne’nin Cisim Anlayışı”. Nazariyat 7/1 (Nisan 2021): ss. 69-91.

Pattabanoğlu, Fatma Zehra. “İbn Kemmûne’nin Evren Tasavvuru”. ERDEM  77 (Aralık 2019): ss. 61-86.

Pattabanoğlu, Fatma Zehra. “Türk-İslam Felsefesinde İran-Sâsâni Düşüncesinin Etkisi”. Artuklu Akademi 5 (2018): ss. 39-56.

Rızâyî, Muhammed Muhammed; Saâdet, Ahmet. “İbn Sînâ’nın Varlık Felsefesinde İşrâkî Eğilimler”. Çev. Haci Sağlık. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 14/2 (Kasım 2015): ss. 191-215.

Sandıkçı, Mesut. “Sâinüddin İbn Türke’nin Temhîdü’l-Kavâid Adlı Eserinin Tasavvuf Metafiziğindeki Yeri”. Bilimname 35 (2018): ss. 433-457.

Sarıtaş, Kamil. “İşrâkîliğin Özgünlüğü Sorunu”.  İslami Araştırmalar Dergisi 33/1 (2022): ss.116-32.

Saruhan, Müfit Selim. “İbn Kemmüne ve Nefs Hakkındaki Görüşleri”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 6/15 (2005): ss. 289-300.

Seyed Saadati; Seyed Mehdi. “Şehabeddin Sühreverdî’nin Aşkın Hakikati Eserinde Güzellik Kavramı”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 5/2 (Aralık 2022): ss. 284-298.

Soyal, Fikret. “Yahudi Filozof İbn Kemmûne’nin Nübüvvet Anlayışının Değerlendirilmesi”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 5 / 2 (Temmuz 2019): ss. 437-458.

Süngü, Arife, Ünal; Oktay, Ayşe Sıdıka. “Kutbüddîn Şîrâzî’nin Tanrı Anlayışı”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 4/29 (2017): ss.113-142.

Süngü, Arife, Ünal. “İbn Sînâ’da Felekler Nazariyesi ve İşrâkî Felsefe ile Mukayesesi”. TİDSAD Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi 4/15 (Aralık 2017): ss. 44-55.

Sünter, Emel. “Sühreverdî’ye Göre Arınmanın Felsefesi İnsan Felsefesi ve Etik Yönüne Dair Bir Değerlendirme”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24/1 (2020): ss. 89-111.

Toka, Tanju. “Sühreverdî’nin Ontolojisinde Nûru’l-Envâr: Hikmet’ül-İşrâk Özelinde”. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7/5 (2019): ss. 95-101.

Turan (Çakmakçı), Hayrunnisa. “Tavusla Düşüş, Simurgla Yükseliş İslam Ortaçağı’na Damgasını Vuran Kuş Risaleleri ve Safir-İ Simurg”. Vakıflar Dergisi 38 (Aralık 2012): ss. 165-202.

Turgut, Ali Kürşat. “Devvânî ve Enmȗzecu’l-Ulȗm Adlı Eseri”. EKEV Akademi Dergisi 18/59 (Bahar 2014): ss. 443-455.

Turgut, Ali Kürşat. “İşrâkî Felsefede Nefs (Ruh) Meselesi”. Journal of International Social Research 6/26 (Bahar 2013): ss. 568-579.

Türker, Ömer. “Kutbüddin er-Râzî’de Tasdik Kavramı ve Felsefî İçeriği”. Nazariyat 5/2 (Ekim 2019): ss. 1-19.

Uluç, Tahir; Akbari, Reza. “Günümüz İran’ında Felsefî Hayata Genel Bir Bakış”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/15 (Haziran 2009): ss. 59-75.

Uluç, Tahir. “Kutbuddîn Şîrâzî’nin İşrâkîliğin Anlaşılması ve Dönüşmesindeki Rolü”. Marife 16/2 (2016): ss. 205-236.

Yalın, Salih. “Sühreverdî’nin El-Elvâhu’l-İmâdiyye Adlı Eseri Temelinde Fizik ve Metafiziğe İlişkin Görüşleri”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 43 (2017/2): ss. 263-292.

Yenen, Halide. “Sühreverdî Üzerine Araştırmalar -1- Huzurı Bilgi”. Kutadgu Bilig Felsefe- Bilim Araştırmaları 15 (Mart 2009): ss. 113-134.

Yenen, Halide. “Sühreverdî Üzerine Araştırmalar-2- Formel Bilgi”. Kutadgu Bilig Felsefe- Bilim Araştırmaları 16 (Ekim 2009): ss. 79-106.

Yenen, Halide. “Sühreverdî Üzerine Araştırmalar -3- Kendini Tanıyan Rabbini Tanır”. Kutadgu Bilig Felsefe- Bilim Araştırmaları 24 (Ekim 2013): ss. 53-80.

Yıldız, Elif. “İslam Felsefesi Perspektifinden Metaverse ve Misâl Âlemi Karşılaştırması”. Tetkik 3 (Mart 2023): ss. 107-130.

Yiğit, Fevzi.  “İblis’in Şüphelerine Molla Sadrâ’nın Felsefî Cevapları”. Bilimname 38 (2019): ss. 637-661.

Yiğit, Fevzi. “Molla Sadrâ’da Fâil ve Gaye İllet”. Danişname Beşeri ve Sosyal Bilimler Dergisi 2/4 (2022): ss. 3–24.

Yiğit, Fevzi. “Molla Sadrâ’nın İdealar İspatlaması”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26/3 (Aralık 2022): ss. 1127-1141.

Yiğit, Fevzi. “Molla Sadrâ’nın Tenâsüh Eleştirisi”. İslami Araştırmalar Dergisi 30/3 (2019): ss. 383-395.

Yiğit, Fevzi. “İbn Sînâ ve Molla Sadrâ’da Varlık Kavramının Teşkîk Niteliği”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/41 (2020): ss. 57-80.

Yiğit, Fevzi. “Varlık Mâhiyet Ayrımı Bağlamında Molla Sadrâ’nın Sühreverdî Eleştirisi”. Amasya İlahiyat Dergisi 15 (Aralık 2020): ss. 549-578.

Yörükan, Yusuf Ziya. “Şeyh Sühreverdî’nin Felsefesi”. Hikmet Yurdu 3/5 (Ocak-Haziran 2010): ss. 417-431.

2. Çeviri Makaleler

Bedaştî, Ali A. “Nasîruddîn et-Tûsî’den Molla Sadrâ’nın Hikmet-i Mütealiyesi’ne (Aşkın Hikmet) İmâmiyye Kelâmının Değişim Süreci”. Çev. Naim Döner, Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6(2015): ss. 239-252.

Fazlurrahman, A, Fazlurrahman. “Mîr Damad’ın Hudûs-i Dehrî Kavramı: Safeviler Dönemi İran’da Tanrı-Âlem İlişkisi ile İlgili Çalışmalara Bir Katkı”. Çev. M. Nesim Doru, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 0/27 (Eylül 2013): ss. 231-246.

Izutsu, Toshihiko. “Mîr Dâmâd ve Metafiziği”. Çev. M. Nesim Doru. Eskiyeni 30 (Mayıs 2015): ss. 175-184.

İbn Kemmûne. “Ahlâk ve Siyaset Üzerine Düşünceler”. Çev. Müstakim Arıcı. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25 (2011): ss. 167-188.

İbn Kemmûne. “Özü Dolayısıyla Varlığı Zorunlu’nun Kanılanması Hakkında”. Çev. Yrd. Doç. Dr. Ömer Mahir Alper. İstanbul Üniversitesi ilahiyat Fakültesi Dergisi  9 (2004): ss. 139-149.

Langermann, Y. Tzvi. “İbn Kemmûne’nin el-Kelimâtü’l-Vecîze’sinde Nefs”. Çev. Mehmet Zahit Tiryaki, Nazariyat İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 3/1 (Ekim 2016): ss. 23-43.

Nasr, Seyyid Hüseyin. “İslâm Felsefesinde Varlık, Mahiyet ve Ontoloji Sorunu”. Çev. Arife Ünal Süngü. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (2016/1): ss. 167-189.

Privot, Michael. “Şehrezûrî El-İşrâkî’nin Çalışmalarının Tipolojisi Üzerine Bazı Notlar”. Çev. Aygün Akyol. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/21 (2012/1): ss. 231-240.

Rızâyî, Muhammed Muhammed; Saâdet, Ahmet. “İbn Sînâ’nın Varlık Felsefesinde İşrâkî Eğilimler”. Çev. Haci Sağlık. Çukurova Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 14/2 (Temmuz-Aralık 2014): ss. 191-215.

Sinai, Nicolai. “Sühreverdî, Aynadaki Sûretler ve Asılı Misâller (Muṣülu Muʽallaḳa) Üzerine”. Çev. Semra Kızılarslan İslami Araştırmalar Dergisi 33/2 (2022): ss. 637-49

Siddiqi, Bakhtyar Husain.  “Celâleddin Devvânî.” Çev. Emrullah Yüksel. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (1986): ss. 175-180.

Şehabeddin Suhreverdi El-maktul. “Filozofların İnançları”. Çev. İsmail Yakıt. Felsefe Arkivi 0 (2013): ss. 203-212.

Şehabeddin Suhreverdi. “Ruhun Yolculuğu (Kıasat el-Gurbet el-Ğarbiyye)”. Felsefe Arkivi 26 (1987): ss. 213-226.

Wisnovsky, Robert. “On birinci ve On ikinci Asır Müslüman Doğuda Varlık ve Mâhiyet: Bir Taslak”. Çev. Bilal Taşkın. Kader 6/2 (2018): ss. 504-524.   

D) SEMPOZYUM BİLDİRİLERİ

Arslan, İshak. “Kozmoz’un Sınırlarını Zorlamak: Hikmet’ul İşrak Şârihleri Sühreverdî’nin Klasik Kozmoloji Eleştirilerini Nasıl Yorumladı?”, Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildirileri, ed. Murat Demirkol, M. Enes Kala, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi İTBF. Yayınları, 2014, s. 598-605.

Azimov, Anar. “Sartre Eksistansiyalizmi ve İşrakiyye: Mukayeseli Tahlil, Doğu ve Batı: Ortak Manevî Değerler”, Bilimsel- Kültürel İlişkiler [Profesör Aida İmanquliyeva’nın Doğumunun 70. Yılı Anısına Düzenlenen Uluslararası İbn Arabi Sempozyumu Makaleleri (9-11 Ekim 2009 – Bakü)], 2010, s. 505-512.

Baga, Mehmet Sami. “Türsel Sûretin Varlığı Ve Cevherliği: Hikmetü’l-‘Ayn Geleneği Merkezli Bir Değerlendirme”, Uluslararası 14. Ve 15. Yüzyıl İslam Düşüncesinde Felsefe, Kelam Ve Tasavvuf Sempozyumu Bildirileri-I, ed. Murat Demirkol, Hacer Ergin Özkan, Bilge Sever Kıyak, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Yayınları, 2020, I, 76-90.

Bekiryazıcı, Eyüp. “Anadolu’dan Halep’e ya da Ölüme Seyahat: Sühreverdî el-Maktûl”, II. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu Selçuklularda Bilim ve Düşünce (19-21 Ekim 2011 Konya), ed. Mustafa Demirci vd., Konya, Selçuklu Belediyesi, 2013, II, s. 171-184.

Bekiryazıcı, Eyüp. “Hermetizm’in Ş. Sühreverdî’nin Felsefine Geçiş Yolu Olarak Harran”, I. Uluslararası Katılımlı Bilim Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu, ed. Ali Bakkal, Şanlıurfa, Harran Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi, 2006, II, s. 167-175.

Bekiryazıcı, Eyüp. “İşrak Felsefesinin Oluşumunda İbn Sînâ’nın Etkisi (Sühreverdî Örneği)”, Uluslararası İbn Sînâ Sempozyumu (Bildiriler 22-24 Mayıs 2008 İstanbul), ed. Mehmet Mazak, Nevzat Özkaya, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, Mart 2009, s. 361-368.

Bozyiğit, Ahmet. “Selahaddin Eyyubî ile İşrak Felsefesinin Kurucusu Sühreverdî El-Maktûl, Uluslararası Selahaddin” Eyyubî Sempozyumu Bildirileri, Siirt Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi, (21-23 Eylül 2016), 2017, cilt: I, s. 669-678.

Bekiryazıcı, Eyüp. “Şihabuddin Sühreverdî’nin Felsefesinde Farabi’nin Yeri”, Uluslararası Farabi Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 7-8 Ekim 2004, 2005, s. 341-353.

Cihan, Ahmet Kâmil. “15. Yüzyıl Kelamında İşraki Düşünce”, Uluslararası 14. Ve 15. Yüzyılda Felsefe, Kelam ve Tasavvuf Sempozyumu Bildirileri, ed. Murat Demirkol, M. Enes Kala, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Yayınları, ed. Murat Demirkol, Hacer Ergin Özkan, Bilge Sever Kıyak, 1. Cilt, Eylül 2020, s. 99-118.

Çubukçu, Esma. “Celâleddîn Devvânî’nin İsbât-ı Vâcib Anlayışı”. 7. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı, 9-12 Mayıs 2018, Burdur: ss. 119-137.

Göktaş, Hatice. “Sühreverdî’nin Heyâkilü’n-Nûr Adlı Risalesi Üzerine Yazılan İki Şerhin Karşılaştırılması”, Türkiye Lisans Üstü Çalışmalar Kongresi (8. Kongre/Bildiri Tarihi 2018), 2020, s. 441-458.

İşimtekin, Soner. “İran’da Ortaya Çıkan Düşünce ve Felsefe Ekolleri”, Conference: 38. ICANAS (Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi), Ocak 2009, s. 209-222.

Meçin, Mehmet Mekin. “Ahiret Hayatının Keyfiyeti Üzerinden Eş‘arî Kelam Sisteminin İşrakî Felsefeyle Karşılaştırılması”, Uluslararası İmam Eş‘arî ve Eş‘arîlik Sempozyumu Bildirileri Siirt Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi (21-23 Eylül 2014), ed. Cemalettin Erdemci, Fadıl Ayğan, 2. Cilt, 2014, s. 495-534.

Sözen, Kemal. “İşrakî Geleneğin XIII. Yüzyıldaki Temsilcisi: Şemseddîn Şehrezûrî ve Eş-Şeceretü’l-Ĭlâhiyye Adlı Eseri”, Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildirileri, ed. Murat Demirkol, M. Enes Kala, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi İTBF. Yayınları, 2014.

Toksöz, Hatice. “İşrakî Felsefe Geleneğinde Nûr Kavramı: Kutbeddin Şirazî Yorumu ve İbn Sînâ ile Mukayesesi”, Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildirileri, ed. Murat Demirkol, M. Enes Kala, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi İTBF. Yayınları, 2014.

Walbridge, John, “İşrakĩ El Yazmaları Sühreverdî’nin 13. Yüzyılda Yeniden Keşfi ve Algılanışı”, çev. Muhammet Enes Kala-Buğra Kocamusaoğlu, Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildirileri, ed. Murat Demirkol, M. Enes Kala, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2014.

Yenen, Halide. “Şehrezûrî Metafiziğinde Hayal/Misal Âlemi”, Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildirileri, ed. Murat Demirkol, Enes Kala, Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi İTBF. Yayınları, 2014, s. 296-313.

Yıldırım, Emine Taşçı. “Devvânî Üzerindeki İbn Sînâ Etkisi.” Uluslararası 14. ve 15. Yüzyıl İslam Düşüncesinde Felsefe, Kelâm ve Tasavvuf Sempozyumu Bildirileri-II: ss. 433-445.

Yüksel, Elif. “İslam Felsefesi Perspektifinden Metaverse ve Misâl Âlemi Karşılaştırması”. 2. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu Bildiri Özetleri Kitabı. ed. Abdullah Demir. Ankara: Oku Okut Yayınları, 2022.

E) TEZLER

1. Yüksek Lisans Tezleri

Acar, Rahim. Molla Sadra’nın Bilgi Anlayışı. Danışman: Prof. Dr. H. Bekir Karlığa, Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Felsefesi Ana Bilim Dalı, 1992, 111 s.

Abdullayev, Elmaddin. Şihabüddin es-Sühreverdî’nin Felsefî Hikâyeleri. Danışman: Prof. Dr. İlhan Kutluer, Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlahiyat Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2011, 168 s.

Arslan Meçin, Büşra. Sühreverdî’nin Akl-ı Surh, Kıssatü’l-Ğurbeti’l-Ğarbiyye ve Âvâz-i Per-i Cibrîl İsimli Sembolik Hikâyelerinin Tahlîli. Danışman: Yrd. Doç. Abdurrahim Alkış, Dicle Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı / Tasavvuf Bilim Dalı, 2014, 275 s.

Baghırov, İbrahim. Molla Sadrâ’da Beşerî Nefislerin Meâdı. Danışman: Prof. Dr. Haluk Songur, Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2016, 124 s.

Bekiryazıcı, Eyüp. Şihabuddin Sühreverdî’nin Hikmet-i İşrak Anlayışı. Danışman: Yrd. Doç Dr. İbrahim Hakkı Aydın, Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2000, 124 s.

Beşikci, Mehmet Necmeddin. Celâleddîn Devvânî’de İsbât-ı Vâcib Tartışmaları: Teselsülün İptali Örneği. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslâm Bilimleri Ana Bilim Dalı / Kelâm Bilim Dalı, 2018, 201 s.

Eker, Erol. Sühreverdî’de Âlemin Tanrı’dan Sudûru, Danışman: Doç. Dr. Veysel Kaya, İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2021, 206 s.

Ghafoor, Dana Mustafa. Sühreverdî’de Bilginin Kaynağı ve Değeri. Danışman: Prof. Dr. Müfit Selim Saruhan, Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2022, 78 s.

Güngör, Saim. Sadreddîn Şîrâzî’de Tanrı’nın Bilgisi Problemi. Danışman: Doç. Dr. Muammer İskenderoğlu, Sakarya Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2013, 99 s.

Hanoğlu, İsmail. Meşrıki ve İşraki Hikmet ve İslam Felsefesinin Özgürlüğü. Danışman: Prof. Dr. Hayrani Altıntaş, Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2003, 107 s.

Karabağ, Asena Büşra. Yeni Platonculuğun İşrak Felsefesine Etkisi. Danışman: Prof. Dr. Şahin Filiz, Akdeniz Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü/ Felsefe Ana Bilim Dalı, 2019, 92 s.

Karadeniz, Emin. Sühreverdî’nin Meşşailere Varlık Konusunda Yönelttiği Eleştiriler. Danışman: Prof. Dr. Mehmet Bayraktar, Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2003, 88 s.

Keleş, Mahmut Recep. Kutbüddîn Şîrâzî (1236-1311)’ni̇n Hayati Eserleri̇ ve Ortaçağ İslam Kültüründeki̇ Yeri̇, Danışman: Yrd. Doç. Dr. Sadi S. Kucur, Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü / Tarih Ana Bilim Dalı / Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı, 2008, 185 s.

Kıran, Hüseyin. Molla Sadra Felsefesinde Töz Problemi. Danışman: Prof. Dr. Nevzat Can, Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı, 2013, 69 s.

Kızılarslan, Semra. Sühreverdî ve Leibniz’de Nur/Monad Anlayışları: Mukayeseli bir Yaklaşım. Danışman: Prof. Dr. İbrahim Maraş, Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2021, 254 s.

Mammadova, Khalıda. Şihâbüddîn Sühreverdî’nin Âhiret Anlayışı. Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Mehmet Harmancı, Necmettin Erbakan Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2019, 82 s.

Meçin, Mahmut. Sadrâ’ya Göre Ölüm Sonrası Hayat. Danışman: Yrd. Doç. Dr. Hamdi Onay, İnönü Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2013, 203.

Mokhtarzadeh, Sam. Molla Sadra Düşüncesinde Yaratılış ve Diriliş. Danışman: Prof. Dr. Tuncay İmamoğlu. Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2016, 73 s.

Nardella, Simone Dario. Gazali ve Suhreverdi’de Tasavvufi Tecrübenin Önemi. Danışman: Yrd. Doç. Dr. Nagihan Halıloğlu. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi/Medeniyetler İttifakı Enstitüsü/ Medeniyet Araştırmaları Anabilim Dalı, 2017, 93 s.

Ovacık, Zübeyir. Şehrezuri Felsefesinde Unsurlar Teorisi. Danışman: Prof. Dr. H. Bekir Karlığa. Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlahiyat Ana Bilim Dalı / Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı. 2003, 134 s.

Özcan, Betül. İşrâk Geleneğinde Ahlak. Danışman: Prof. Dr. İbrahim Maraş, Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2020, 167 s.

Parıldar, Sümeyye. Molla Sadra’nın Ontolojisinde Varlık ve Mahiyet. Danışman: Prof. Dr. İlhan Kutluer, Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Felsefesi Ana Bilim Dalı, 2008, 139 s.

Sözen, Kemal. Şehrezuri’nin el-Şeceret el-İlahiyye isimli eseri ve Türkçe tercümesi Semeret el-Şecere. Danışman: Doç. Dr. H. Bekir Karlığa, Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1989, 126 s.

Sürmeli, Taha. Farabî ve Sühreverdî’de Kategorilerin Karşılaştırmalı Analizi. Danışman: Prof. Dr. Eyüp Bekiryazıcı, Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2018, 158 s.

Şahin, Serdar. Gazâlî ve Sühreverdî’nin Varlık Anlayışında Nur Kavramı. Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Salih Yalın, Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2019, 133 s.

Şahin, Zeynep. Sühreverdî’de Meşşâî Araştırma Yönteminin Değeri ve İşlevi. Danışman: Prof. Dr. İlhan Kutluer, Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Felsefesi Ana Bilim Dalı, 2022, 107 s.

Yavaş, İmdat. İşraki Felsefede Bilgi Problemi. Danışman: Yrd. Doç. Dr. Mustafa Çağrıcı, Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Felsefesi Ana Bilim Dalı, 1986, 123 s.

Yıldırım, Ramazan. Şehrezuri’nin Tabiat Felsefesinde Nefs Teorisi. Danışman: Prof. Dr. H. Bekir Karlığa. Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2005, 125 s.

2. Doktora Tezleri

Abdulaziz Veysi. Sühreverdi Felsefesinde Nefs ve İdrak İlişkisi. Danışman: Prof. Dr. Hamdi Onay, İnönü Üniversitesi /Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2023, 139 s.

Akyol, Aygün. Şehrezûrî Metafiziği. Danışman: Prof. Dr. Hayrani Altıntaş, Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2009, 225 s.

Arslan, Mehmet Fatih. Celâleddîn Devvânî’nin Varlık Felsefesi. Danışman: Prof. Dr. Ömer Mahir Alper, İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2015, 286 s.

Bekiryazıcı, Eyüp. Şihabeddin Sühreverdî’nin Felsefesinde Ontoloji Problemi. Danışman: Doç. Dr. İbrahim Hakkı Aydın, Aydın, Atatürk Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2005, 245 s.

Güzel, Selçuk. İşrâkî Düşüncede Kötülük Problemi. Danışman: Prof. Dr. Muhsin Akbaş, İzmir Katip Çelebi Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2022, 198 s.

Kavşut, Muhammet Sait. El-hikmetü’l-müteâliye: Molla Sadrâ’nın Felsefi-Kelâmi Düşüncesi. Danışman: Prof. Dr. Şaban Ali Düzgün, Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2018, 401 s.

Meçin, Mahmut. Molla Sadrâ’da Zaman Anlayışı ve Tarih Bilinci. Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe Ana Bilim Dalı / Felsefe Bilim Dalı, 2019, 183 s.

Okudan, Rıfat. İşrak Filozofu Sühreverdî Maktul ve Eserlerindeki Üslup ve Belağat. Danışman: Prof. Dr. İsmail Yakıt, Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2001, 413 s.

Pattabanoğlu, Fatma Zehra. İbn Kemmûne ve Felsefesi. Danışman: H. Bekir Karlığa, Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlahiyat Ana Bilim Dalı / Felsefe ve Din Bilimleri Bilim Dalı, 2007, 251 s.

Süngü, Arife Ünal. Kutbüddîn Şîrâzî’de Metafizik. Danışman: Doç. Dr. Ayşe Sıdıka Oktay, Süleyman Demirel Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2017, 233 s.

Turğay, Fatma. İşrâkî Felsefe Geleneğinde Misâl Âlemi: Sühreverdî Örneği. Danışman: Prof. Dr. Ömer Mahir Alper, İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2016, 288 s.

Yalın, Salih. İbn Rüşd ve Sühreverdî’de Töz Kavramının Karşılaştırmalı İncelemesi. Danışman: Prof. Dr. Hasan Şahin, Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2008, 323 s.

Yenen, Halide. Sühreverdî Felsefesinde Epistemoloji. Danışman: Prof. Dr. Mustafa Çağrıcı, Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İlahiyat Ana Bilim Dalı / İslam Felsefesi Bilim Dalı, 2007, 196 s.

Yıldırım, Kazım. Muhyiddin İbn’ül-Arabi ve Sistemi (Gazzali-Sühreverdî-Konevi-Mevlana ile Mukayeseler). Danışman: Prof. Dr. Nihat Keklik, İstanbul Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1989, 192 s.

Yılmaz, Sadi. Molla Sadra Felsefesinde İdrak Problemi. Erciyes Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2021, 328 s.

    SONUÇ

Sühreverdî’nin İşrâk felsefesi eklektik bir kimliğe sahiptir. İşrâk felsefesini kurarken filozoflardan, İranlı bilgelerden ve mutasavvıflardan etkilenmiş, onları felsefi düşünce sistemine kaynak olarak kullanmıştır. Haliyle İşrâk felsefesinin kaynakları geniş bir coğrafyanın ürünü alıp birçok kaynaktan beslenip sentezlenmiştir. Geniş bir coğrafyanın ürünü olan bu felsefi ekol geniş bir coğrafyada kabul görmüştür. 13. yüzyıldan günümüze kadar birçok düşünür tarafından belli bir şekle bürünen İşrakilik, arkasında araştırmaya değer bir literatür bırakmıştır. Hem İran coğrafyası hem Anadolu coğrafyasında etkin olan bu düşünce 20. yüzyılda Batı’da tanınmıştır. Önemli isimlerin ve eserlerin ortaya çıkmasına neden olan İşrâkî düşünce günümüzde de felsefe ekollerini etkilemeye devam etmektedir.

Bu çalışmada odak noktası Cumhuriyet sonrası İşrâkî literatür olsa da İşrâkîlik çalışması yapan bir akademisyenin faydalanması umularak Türkiye dışındaki çalışmalara da yer verilmiştir. İlk olarak İran coğrafyasındaki çalışmalara değinilmiş, İran’daki seyrini dönemlere ayırarak aktarılmıştır. Hint, Suriye ve İspanya coğrafyalarına da değindikten sonra Batı dünyasındaki gelişimi ele alınmıştır. Türkiye’deki çalışmalar Cumhuriyet öncesi ve Cumhuriyet sonrası olarak iki ayrı dönemde incelenmiştir. Son olarak Cumhuriyet sonrası İşrâkîlik bibliyografyası; kitap, kitap bölümü, makale, ansiklopedisi maddesi, sempozyum bildirisi ve tez şeklinde başlıklandırılmıştır. Sonuç olarak, makalede aktarılmak istendiği gibi Türkiye’de çeşitli alanlarda ortaya konan literatür okuyucuya sunulmuştur.


KAYNAKÇA

[1] Eyüp Bekiryazıcı, “İslam Düşüncesi ve İşrakilik”, Eskiyeni, S. 28, Bahar 2014, s 31.

[2] Süleyman Uludağ, “İşrâkiyye: Tasavvuf”, DİA, XXIII, s.438.

[3] İhsan Fazlıoğlu, “Türk Felsefe-Bilim Tarihinin Seyir Defteri (Bir Önsöz)”, Dîvân İlmî Araştırmalar X/18 (2005/1): 48, 53.

[4] H. Bekir Karlığa, “İbn Sînâ Çizgisinde Osmanlı Düşüncesinin Gelişimi”, İslam Felsefesinin Sorunları Hayrani Altıntaş’a Armağan, Ankara: Elis Yayınları, 2021, ss. 23-30.

[5] Sadreddin Konevî, el-Mürâselât beyne Sadriddîn el-Kunevî ve Nasîriddîn et-Tûsî, nşr. Gudrun Schubert (Beyrut: Franz Steiner Verlag, 1995), 24-25.

[6] Sadreddin Konevî, İ‘câzü’l-beyân fî te’vîli’l-ümmi’l-Kur’ân, thk. Abdülkâdir Ahmet Ata (Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, 1969), 113, 121-122, 126.

[7] Konevî, İ‘câzü’l-beyân, s.122.

[8] En-Nûr 24/35.

[9] Müstakim Arıcı, Osmanlı İlim Dünyasında İşrâkî Bir Zümreden Söz Etmek Mümkün mü? Osmanlı Ulemasının İşrâkîlik Tasavvuru Üzerine Bir Tahlil, Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 4, S. 3, 2018, s.9.

[10] Arıcı, Osmanlı İlim Dünyasında İşrâkî Bir Zümreden Söz Etmek Mümkün mü? s.15.

[11] Tehânevî. Mevsû‘atü Keşşâfi ıstılâhâti’l-fünûni ve’l-ulûm, ed. Refik el-Acem, thk. Ali Dahruc. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1996, I-II., ss. I; 48, 322, 456, 567, 685, 702; II; 1101, 1282, 1426, 1634, 1652, 1732, 1747.

[12] Deştekî, İşrâku Heyâkili’n-nûr li-keşfi zülûmâti şevâkili’l-gurûr, thk. Ali Ucebî (Tahran: Mîrâs-ı Mektûb, 2003/1382), 57, 60, 84, 200, 241; Arıcı, Osmanlı İlim Dünyasında İşrâkî Bir Zümreden Söz Etmek Mümkün mü?, s.18.

[13] Arıcı, Osmanlı İlim Dünyasında İşrâkî Bir Zümreden Söz Etmek Mümkün mü?, s.18.

[14] Taşköprîzâde. el-Me‘âlim fî ilmi’l-kelâm, thk. Ahmet Süruri, “Taşköprîzâde’nin el-Me‘âlim’i ve Kelami Görüşleri”. Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2011, s. 257.

[15] Arıcı, Osmanlı İlim Dünyasında İşrâkî Bir Zümreden Söz Etmek Mümkün mü?, s. 18-20.

[16] Arıcı, Osmanlı İlim Dünyasında İşrâkî Bir Zümreden Söz Etmek Mümkün mü? s. 36.

[17] Arıcı, Osmanlı İlim Dünyasında İşrâkî Bir Zümreden Söz Etmek Mümkün mü? s.36-37.

[18] Arıcı, Osmanlı İlim Dünyasında İşrâkî Bir Zümreden Söz Etmek Mümkün mü? s. 37.

[19] Bilal Kuşpınar, Isma‘il Ankaravî on the Illuminative Philosophy: His Izahu’l-Hikem, Its Edition and Anaylsis in Comparison with Dawwani’s Shawakil al-Hur, Together with the Translation of Suhrawardi’s Hayakil al-Nur. Kuala Lumpur: ISTAC, 1996, s. 48-9.

[20] Atilla Arkan, “Cumhuriyet Dönemi Türkçe İslam Felsefesi Tarihi Çalışmalarına Dair Literatür Denemesi”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 9, Sayı 17, 2011, ss.105-154.